Snibbig aan de snijtafel

Een vrouw zonder hoofd in het struikgewas, een lichaam zonder benen in een boom, losse lichaamsdelen alom: dr. Tempe Brennan arriveert op haar werkplek maar kan de schoonheid van het indrukwekkende Appalachenlandschap niet goed tot zich laten doordringen.

Brennan is forensisch antropoloog: zij onderzoekt dode lichamen, al dan niet compleet, al dan niet vers. In dit geval bevindt ze zich op de plaats waar zojuist een vliegtuig is neergestort. Bij het ongeluk zijn zo'n tachtig jonge mensen omgekomen. Behalve dat die moeten worden geïdentificeerd, hopen rampenteam en FBI uit de aard van hun verwondingen af te leiden wat er de oorzaak van was dat het vliegtuigje ontplofte. Een bom, omdat er een misdadiger aan boord was die een deal had met justitie? Een projectiel, per ongeluk afgeschoten door de luchtmacht? Of speelden er religieuze motieven? North Carolina is een streek vol wonderlijke religieuze sekten, slangenbezweerders, natuurgenezers, evangelisten en andere duistere zieleherders; zelfs de mevrouw van Brennans B&B slaat haar voortdurend om de oren met onbegrijpelijke bijbelcitaten.

De scherpzinnige Brennan is de hoofdpersoon in de vier crime-romans die de Amerikaanse Kathy Reichs sinds 1997 heeft gepubliceerd. Met haar eerste, Déjà Dead (met de zelfde titel in vertaling verschenen bij Meulenhoff), werd Reichs op slag wereldberoemd. Het vleugje Frans in de titels en dialogen is een vast attribuut van de reeks: Brennan vliegt heen en weer tussen de Amerikaanse universiteit waar ze doceert, en de Franstalige Canadese provincie Quebec waar ze verbonden is aan het bureau van de lijkschouwer. Dit overigens net als de auteur zelf, die voor ze ging schrijven carrière maakte als gerechtelijk antropoloog en hoogleraar.

P.D. James heeft het werk van Reichs geprezen om het inzicht dat zij biedt in de wetenschappelijke procedures bij een moordonderzoek. Inderdaad weet Reichs uit de onsmakelijkste details een smakelijk en spannend verhaal op te bouwen. Als een Sherlock Holmes van het laboratorium, laat ze ons meepuzzelen op flintertjes bot, op de aarde waar wat lang vergane resten werden opgegraven of op de betekenis van een bepaald type maden. Aardig is dat het daarbij ook om historische misdaden kan gaan, want juist als een lichaam zo ver is vergaan dat een standaardautopsie onmogelijk is, komt het op Brennans snijtafel terecht. Déjà Dead bijvoorbeeld begint met de vondst van wat menselijke botten op een terrein binnen de ommuring van een vroeger klooster. In Fatal Voyage zit de clou in raadselachtige krasjes op een vleesloos bovenbeen. Maar eerst is er een overtollige voet die Brennan niet kan koppelen aan een passagier. Uit bot- en weefselanalyse blijkt dat het een voet is van een oudere, ziekelijke man die ten minste gedeeltelijk Cherokee is, maar bovendien dat de voet dateert van voor de vliegramp.

Dat Reichs een op het eerste gezicht griezelig soort wetenschap beschrijft, is des te interessanter omdat haar hoofdpersoon een vrouw is. Thriller-kenners zal dit doen denken aan Patricia Cornwell (maar Reichs is beter), die met haar romanreeks rond de vrouwelijke patholoog-anatoom Kay Scarpetta als eerste (in 1990) een vrouw liet werken in een dergelijk `eng' beroep. Traditioneel zijn de `snijdende' disciplines, intimiderend als ze zijn, aan mannen voorbehouden.

Reichs' heldin Brennan roept bovendien associaties op met Scarpetta's collega patholoog-anatoom dr Sam Ryan uit de hooggeprezen Britse tv-serie Silent Witness. Met die titel wil zijn gesuggereerd, dat een lijk nog heel wat kan vertellen, althans aan een goede verstaander en dat worden deze drie vasthoudende, toegewijde en professionele speursters geacht te zijn.

Bij Sam Ryan echter lijken de auteurs de traditionele masculiniteit van haar vak te willen compenseren door haar overmatig empathisch, gevoelig en ethisch te maken. Het seksisme dat een vrouw in een dergelijke positie tegenkomt, wordt hier in de kiem gesmoord omdat Sam erkend de beste p.a. is, en beeldschoon bovendien. Ryan is zo volmaakt dat het irriteert.

Ook Brennan wordt in haar beroepsuitoefening gehinderd door chauvinistische superieuren (m) en ook in haar professionalisme zijn ethiek en compassie belangrijk, dus ook bij haar kleurt de spanning tussen exacte wetenschap en engagement het verhaal. Maar dank zij Reichs' hard-boileddialogen is zij snibbiger, feilbaarder en aardser dan Ryan. Het huiselijk en liefdesleven van deze drie gender-benders zou overigens een aparte analyse verdienen. Zeker is dat ze er alle drie een eer in stellen geen man nodig te hebben om aan de moordenaar te ontkomen. Des te gelukkiger dus dat Brennan in Fatal Voyage wel het troostrijke gezelschap geniet van een dappere hond. Helaas loopt Boyd, trouwe vriend en slimme speurder als hij is, evenveel risico als Brennan zelf.

Kathy Reichs: Fatal voyage. William Heinemann, 363 blz. ƒ49,95.

De Nederlandse vertaling verschijnt in 2002 bij Meulenhoff.