Gekwetst als een Turk

Is meneer C. Sofuoglu (Meneer wie? Inderdaad) helemaal van de ratten besnuffeld en met hem de Nationale Ombudsman? Eerstgenoemde – en hopelijk nooit meer te noemen – voelt zich beledigd door bepaalde uitdrukkingen in Van Dale en van laatstgenoemde moet de politie zijn klacht alsnog in behandeling nemen. Meneer Sofuoglu voelt zich namelijk gekwetst door zegswijzen als: `eruit zien als een Turk', `aan de Turken overgeleverd zijn', `leven als een Turk' en nog wat fraais. Ze staan onder het lemma `Turk' vermeld en waarschijnlijk wilde Sofuoglu uitvinden wat deze etnische entiteit de Nederlandse taal zoal had geschonken. Wel – ziedaar. Hij wil dat deze uitdrukkingen uit de Van Dale worden geschrapt. Toe maar.

Nou zou ik, uit persoonlijke overwegingen, het helemaal eens moeten zijn met de heer Sofuoglu. Op de lagere school werd ik uitgescholden voor niet eens vieze Turk, maar voor Turk. Punt. Ik heb nogal wat emotionele schade hierdoor opgelopen. Om van de financiële schade door langdurige therapie maar te zwijgen. Ik was geen Turk, was er nooit een geweest en wenste ook niet als een Turk te worden omschreven. Deze onwil kwam vroeger uit identiteitsbesef, nationaliteitsbesef, zo u wilt, voort. Ik was een Marokkaan en verlangde, nee eiste om voor vieze Marokkaan te worden uitgescholden. Na goed overleg volgens Hollands model en topografische bijscholing tijdens de speelpauzes wist ik enige blagen zelfs zover te krijgen.

De fout die ik toen maakte – maar ik was niet ouder dan 8 jaar – en die de heer S. ook maakt (zat hij overigens niet in de petoet?) is literaire sjablonen verwarren met racistische denkbeelden. Het aandoenlijke en leeghoofdige van de klager zit hem in het gebrek aan historisch besef. De Turken uit de zegswijzen zijn niet de voormalige gastarbeiders uit de jaren zestig en de succesvolle ondernemers van nu, niet de bevolkingsgroep waartoe de heer S. behoort. Die uitdrukkingen kwamen eerder de Nederlandse taal binnen dan de heer S. naar Nederland. Het oudste citaat uit het WNT stamt uit 1528. Zulke uitdrukkingen verdienen alleen al respect vanwege hun anciënniteit.

Aan de andere kant is het natuurlijk wel zo dat de uitdrukking `de Moriaan wassen of schuren' op mij persoonlijk als Marokkaan betrekking heeft. Daar ben ik verguld mee. Sommigen hebben het en sommigen hebben het niet.

Voor alle duidelijkheid: een woordenboek is een historisch en cultureel document, dat naar volledigheid streeft. Een woordenboek valt ethisch niets kwalijk te nemen. Een woordenboek is een doorgeefluik, een inventarisatie van wat er leeft en heeft geleefd in de gesproken en geschreven taal. En een document moet volledig zijn. Bepaalde aspecten weglaten zou vervalsing inhouden. Een woordenboek is geen zeef, het is een reservoir. Het is de schatkaart van een cultuur.

De taal heeft haar archetypen nodig, van de luie, norse Griek en dronken Maleier tot de onbehouwen Deen. En de onnozele Belg. Met een duivelse Moor, een dappere Romein en een jaloerse Turk daartussen. Zo personifieert een volk karaktertrekken en gemoedstoestanden. Dit zijn bezweringen, geen beledigingen. Wie dit niet begrijpt, begrijpt niet hoe de menselijke geest werkt. Het is het principe van Sam en Moos.

Ik vertrouw erop dat de redactie van de Van Dale geen enkele wijziging zal doorvoeren. Ik hoop dat geen enkele rechter zich over dit geraaskal wil buigen. Mocht dat wel gebeuren, dan zijn we werkelijk aan de Turken overgeleverd. In dat geval heb ik alvast twee nieuwe uitdrukkingen waarmee we de leemten kunnen opvullen: `zich gedragen als een Nederlander' voor een watje, een doetje (ik wilde bijna zeggen `mietje') en `gekwetst als een Turk' is kleinzerig, huichelachtig zijn.