Gesel van de wereld

Hij kondigde zijn vertrek aan met een brok in de keel, een ogenblik leek het of hij een traan zou produceren. Toen hervond de spreker zijn oude gedaante als plaaggeest. De aartsconservatief Jesse Helms verlaat de Amerikaanse Senaat, maar hield hij degenen voor die hem als de duivel zelve zien – pas in januari 2003.

Na zes termijnen geeft Jesse Helms zich gewonnen voor `de ondermijnende krachten van de tijd', zoals hij opmerkte in zijn zorgvuldig vooraf uitgelekte tv-optreden in zijn thuisstad Raleigh. Helms is slechts de één-na-oudste in de Senaat (Strom Thurmond is bijna honderd), maar hij werd de laatste tijd geplaagd door diverse kwalen. Een spierziekte in zijn benen dwingt hem al enige tijd gemotoriseerd door het Capitool te snorren.

Wat hem haast meer dwars zat was dat zijn rol als principiële dwarsligger onlangs de meeste glans had verloren. De 79-jarige senator uit North-Carolina moest zijn geliefde post als voorzitter van de Commissie voor buitenlands beleid opgeven toen de Republikeinen eind mei senator Jeffords zagen overlopen naar de Democraten. Daarmee verloren zij hun meerderheid. Dat betekende het eind van Helms' dominerende rol als gesel van de wereld. Hij was het die in '96 met de Helms/Burton-wet de sancties tegen Cuba aanscherpte en jarenlang eigenhandig de betaling van Amerika's contributie aan de Verenigde Naties blokkeerde.

De ironie van Jeffords' overlopen en het effect op Helms' loopbaan ontging de grand old man uit North Carolina niet. Hij begon zijn politieke leven als een typisch zuidelijke, conservatieve Democraat. In 1970 verliet hij die partij om in 1972 als Republikein in de Senaat te worden gekozen. Hij bleef meer dan markante uitspraken doen ten koste van zwarte Amerikanen, homoseksuelen en internationale organisaties in het algemeen.

Met zijn overgang naar de Republikeinen was Helms een voorloper van wat kenners van de Amerikaanse politieke geschiedenis de belangrijkste ontwikkeling van de laatste halve eeuw noemen: de omslag van het zuiden als basis van iedere Democratische presidentiële coalitie tot een solide achterland voor de Republikeinen. Jesse Helms was een symbool van de Republikeinen in de religieuze bible belt en een `reaganite' voordat Ronald Reagan die begrippen in 1980 omzette in een historische overwinning.

Zijn opvolger als voorzitter van de commissie buitenland, de Democraat Joseph Biden, behoort tot de critici van Helms die er meer dan eens op hebben gewezen dat achter de bruuske nationalist ook een voorkomende, humoristische en trouwe collega schuilgaat. Beide senatoren hebben ervoor gezorgd dat afbetaling van de Amerikaanse schuld aan de Verenigde Naties op gang is gekomen.

,,Als God had gewild dat we het metrieke systeem zouden gebruiken, had Jezus 10 apostelen gehad'', zei Helms ooit in een van zijn luchtiger buien, een kenmerkend grapje dat nog vaak aangehaald wordt. In een eerste reactie prees president Bush hem gisteren als een ,,onvermoeibare verdediger'' van de vrijheid. Maar sommige Democraten deden bepaald geen moeite om te verhullen dat ze opgelucht zijn dat `Senator Nee' dan eindelijk, na dertig jaar, vertrekt. ,,Het lijkt erop dat de negentiende eeuw is afgelopen'', zei Sam Watts, campagneleider van de Democraten.

,,Bah, compromissen, dat is wat ons allemaal op den duur overkomt en wat de bron is van onze ellende'', zei hij eens. Dat was juist waar menigeen in de Senaat hem gisteren voor prees. En hij heeft nog een heel politiek leven voor zich. Tot januari 2003.