Creatieve dwarsligger

Sir Fred Hoyle, de Britse astronoom die de term `Big Bang' bedacht, is afgelopen maandag op 86-jarige leeftijd in zijn woonplaats Bournemouth overleden. Vorige maand was hij al getroffen door een hartaanval. Hoyle stond bekend als een creatieve dwarsligger, een non-conformist die borrelde van de ideeën en als geen ander liet zien dat in de wereld van de wetenschap tegen de stroom inroeien loont.

Het bekendst is Hoyle vanwege zijn kruistocht tegen de `Big Bang-aficionados' die volhouden dat het heelal zo'n 15 miljard jaar geleden vanuit één punt is uiteengespat en sindsdien uitdijt. In een serie radiopraatjes voor de BBC in de jaren veertig kwam hij met de term `Big Bang' om de visie van een uitdijend heelal te ridiculiseren. Het hielp niet: sindsdien stapelden de experimentele bewijzen voor de Oerknal zich op en de benaming `Big Bang' is dankbaar door de astronomische gemeenschap geannexeerd.

Maar Hoyle heeft zich nooit willen bekeren. In plaats daarvan zwoer hij bij zijn `Steady State'-theorie, die uitgaat van een heelal zonder begin of einde waarin de uitdijing wordt gecompenseerd door een continue of sprongsgewijze schepping van nieuwe materie. De theorie heeft onder astronomen maar weinig aanhangers. Een van Hoyles andere onorthodoxe opvattingen is het idee dat de bouwstenen van het leven, en ook virussen, van buitenaardse oorsprong zijn en ons via kometen hebben bereikt. Op deze wijze verklaarde hij griepepidemieën in afgelegen delen van Engeland of Wales.

Dat neemt niet weg dat Hoyle als theoretisch astrofysicus achteraf vaak gelijk kreeg. Zijn belangrijkste werk ligt op het gebied van de nucleo-synthese: het ontstaan van zwaardere elementen in het inwendige van sterren door kernfusie. In 1957 publiceerde hij met drie collega's over dit onderwerp een artikel dat geldt als een mijlpaal in de geschiedenis van de astrofysica. Dat Willy Fowler in 1983 hiervoor wél de Nobelprijs kreeg en Hoyle niet, zien vriend en vijand als een groot onrecht.

In 1972 nam Hoyle als gevolg van bureaucratische strubbelingen en ruzie met collega's over de toekomst van de Britse astronomie ontslag als hoogleraar in Cambridge. Hij schreef talloze populair-wetenschappelijke boeken en science fiction-romans, waarvan The Black Cloud (1957) en Ossian's Ride (1958) als de beste gelden. Vorig jaar nog kreeg het `Big Bang-establishment' in A Different Approach to Cosmology er weer eens stevig van langs. Sir Fred Hoyle ging de confrontatie nooit uit de weg.