`Als Lachmon sterft, loopt het Front gevaar'

Binnen de één jaar oude Surinaamse regeringscoalitie leven twijfels over de hindoestaanse VHP. Wat gebeurt er als de bijna 85-jarige leider Lachmon wegvalt?

Luister naar observaties van boeren uit de rijstpolders in West-Suriname en teken opvallend vaak eenzelfde verhaal op. Daar, in het electorale thuis van de hindoestaanse volkspartij VHP, is volgens de rijstverbouwers een trend waarneembaar. Steeds vaker komt de heer Nannan Panday naar het district Nickerie om zijn gezicht te laten zien. Nannan Panday is niet alleen tweede ondervoorzitter van de VHP, maar vooral leidsman van Sanatan Dhram, de grootste religieuze hindoebeweging in Suriname. Is het toevallig dat hij ineens alle mandirs (gemeentes) afgaat? Dat er plaatselijke besturen worden opgezet? Natuurlijk niet, weet één van de boeren. Nannan Panday wil leider worden. En hij bouwt nu al aan een religieuzer profiel van de VHP. We weten toch wel waarom? Bijna fluisterend: ,,De voorzitter gaat ons toch verlaten?''

Hij doelt op Jaggernath Lachmon, al decennia VHP-voorman. Volgende maand wordt de voorzitter van de Nationale Assemblee 85 jaar, daarmee zijn status van een van de langst zittende parlementariërs ter wereld onderstrepend. Waar oude politieke leiders als Bruma, Arron en Derby recent overleden, bleef Lachmon op de barricaden. Maar toch: de hindoestaanse leider gaat achteruit, vertellen VHP'ers. Hij ontvangt niet vaak mensen meer, acteert in de Assemblee af en toe raadselachtig en haalt zaken door elkaar. En dus is de prangende vraag: wat gebeurt er als Lachmon voor altijd de ogen sluit?

Het wordt in ieder geval het einde van een tijdperk. Onder Lachmons leiding ontwikkelde de VHP zich tot een emancipatiemiddel van de hindoestanen. Waar in buurland Guyana strijd ontbrandde tussen creolen en hindoestanen, predikte Lachmon zijn `verbroederingspolitiek', met als een van de belangrijkste doelen: het tegengaan van dominantie door één etnische groep.

In de jaren voor de staatsgreep van 1980 was er sprake van coalities, na de periode van militair bewind verrees in 1987 zelfs een politieke bundeling van `oude politieke partijen': de creoolse NPS en hindoestaanse VHP, aangevuld met een javaanse partij (eerst KTPI, tegenwoordig Pertjajah Luhur) en later de vakbondspartij SPA van wijlen Fred Derby.

Het `Front', zoals de bundeling genoemd wordt, is momenteel bezig aan haar derde regeerperiode. Maar de kritiek op de oude politiek groeit, vooral gericht op het in stand houden van het typische Surinaamse patronagesysteem, in combinatie met een gebrek aan dynamiek en daadkracht. Jongeren stromen te langzaam door, het leiderschap is autocratisch, een moderne ontwikkelingsvisie ontbreekt.

Ook Lachmons regie kwam in de jaren negentig onder vuur te liggen. ,,Jonge VHP'ers kregen geen kans en talentvolle mensen liepen weg naar Bouterses NDP'', zegt Ben Mitrasingh, één van de VHP'ers die in 1996 een radicale stap waagde: zij splitsten zich af met de Basispartij voor Vernieuwing en Democratie (BVD). Het was de aanzet voor een instabiele periode binnen de hindoestaanse politieke gemeenschap. De BVD, oorspronkelijk als hervormingsbeweging binnen de VHP opgericht, ontpopte zich tot een zelfstandige politieke partij die het vehikel werd van enkele rijke zakenlieden. Toen de BVD zich aansloot bij de regering-Wijdenbosch, verdronken sommigen in corruptieve praktijken.

De VHP werd nooit meer de oude. Er ontstonden diverse andere hindoestaanse partijtjes en intern bleef er verdeeldheid. De formatie van de huidige regering-Venetiaan/Ajodhia gaf daarvan een pijnlijk voorbeeld. Terwijl de VHP-leiding achter dit nieuwe regeringsduo stond, tekende eerder genoemde ondervoorzitter Nannan Panday op het laatste moment zelf een bewilliging voor het presidentschap. Het was een kansloze actie, maar illustreerde het gebrek aan waar de VHP altijd zo sterk in was: regie.

,,Het grootste politieke risico van Suriname'', noemt Mitrasingh de huidige versplinterde situatie binnen de hindoestaanse politiek: ,,Het geeft ruimte voor richtingenstrijd, religieuze sentimenten of een `coup' vanuit de zakenwereld. Als Lachmon sterft, loopt het Front gevaar'', vreest Mitrasingh. Hij voorziet een periode van instabiliteit omdat delen van de partij zullen lonken naar de politieke groeperingen van Desi Bouterse of ex-president Jules Wijdenbosch, zoals dat in 1996 ook gebeurde.

Maar VHP-secretaris Ram Sardjoe gelooft dat niet. Goed, hij erkent dat er ,,enige spanningen'' zijn. Ook hij heeft de verhalen van de rijstboertjes gehoord over de leidersaspiraties van Nannan Panday. Maar mag hij erop wijzen dat deze ,,slechts tweede ondervoorzitter'' is? ,,Bovendien heeft hij zich ongeloofwaardig gemaakt bij de formatie.'' Streng: ,,Het idee dat je in de VHP buiten de statutaire verhoudingen een positie kunt verwerven, is een fata morgana. Mocht de voorzitter komen weg te vallen, dan hebben we geregeld dat eerste ondervoorzitter J. Adhin, het overneemt''.

Hij verwoordt nog maar eens Lachmons filosofie: ,,Suriname heeft maar één belang: harmonie''. De recente historie heeft dat volgens Sardjoe alleen maar bevestigd: ,,De BVD was niet gebaseerd op ideologie, maar op materieel belang. Ruzie en versplintering was het gevolg. Het heeft de VHP geleerd dat we als eenheid en betrouwbare partner moeten blijven functioneren''.

Maar bij de grootste coalitiepartner, de creoolse NPS, is men er niet gerust op. Daar wordt het wegvallen van Lachmon als ,,een tikkende tijdbom'' voor het Front gezien. Logisch, vindt Mitrasingh: ,,Voor de creolen is onrust binnen de hindoestaanse gemeenschap geen prettig vooruitzicht. Als Lachmon wegvalt, en daarmee de verpersoonlijking van de verbroederingsgedachte, zullen hindoestanen duidelijker dan voorheen hun posities opeisen.''

Volgens hem is het voorspel nu al aan de gang: ,,Kijk om je heen. Waar zit het geld? Wie hebben de meeste studenten op de universiteit? Waarom schieten hindoe tv-zenders hier als paddestoelen uit de grond? Dit kan tot etnische spanningen gaan leiden.''

Maar volgens Sardjoe zal Lachmons verbroederingsgedachte blijven voortleven: ,,Omdat niemand problemen wil en het in Suriname niet anders kan.'' Graag wil hij trouwens nog op ,,een enkel feit'' wijzen: ,,Weet u hoeveel mensen Lachmon al ten grave gedragen heeft? We hebben het nu steeds over zijn wegvallen, maar ik denk dat hij nog heel wat grafredes gaat houden, hoor. Voor anderen.''

Dit is het vierde deel van een serie over Suriname. Eerdere delen verschenen op 15, 16 en 18 augustus.