Van Dale woordenboek discrimineert wel degelijk

Een Turkse Nederlander doet aangifte bij de politie omdat hij vindt dat Turken worden gediscrimineerd door bepaalde uitdrukkingen in de Grote Van Dale. Hoe absurd deze kwestie ook is, de man maakt zeker een kans voor de rechter, meent Ewoud Sanders.

Krap een jaar geleden deed de Turkse Nederlander C. Sofuoglu aangifte bij de politie in Krimpen aan den IJssel van beledigende uitdrukkingen over Turken in de Grote Van Dale. Hij vindt dat de Turken worden gediscrimineerd door uitdrukkingen als aangaan als een Turk (`heftig uitvaren, razen, tieren'), hij is aan de Turken overgeleverd (`hij heeft het ergste te verwachten'), eruitzien als een Turk (`er erg vuil uitzien') en rijden als een Turk (`slecht rijden').

Na overleg met het openbaar ministerie besloot de politie indertijd de aangifte niet op te nemen, maar dat was geen juiste beslissing, zo oordeelde de Nationale Ombudsman deze week. Sofuoglu moet alsnog aangifte kunnen doen van discriminatie in het meest gezaghebbende Nederlandse woordenboek.

Sofuoglu had destijds ook contact opgenomen met Ton den Boon, een van de hoofdredacteuren van de Grote Van Dale, en van hem kreeg hij het volgende te horen: ,,Ik heb hem per brief uitgelegd'', zo vertelde Den Boon oktober vorig jaar aan De Telegraaf, ,,wat onze opnamecriteria voor dit soort uitdrukkingen zijn. Kennelijk was hij met die uitleg niet tevreden [...]. In een beschrijvend woordenboek dienen zulke algemeen bekende uitdrukkingen echter gewoon vermeld te worden. Bovendien staat er duidelijk aangegeven dat de termen `beledigend' zijn.''

Nu kun je je afvragen of bijvoorbeeld aangaan als een Turk een ,,algemeen bekende uitdrukking'' is. Het gaat hier om een 19de-eeuwse uitdrukking die in 1904 in de Grote Van Dale is opgenomen. Ik denk dat er inmiddels nog maar weinig mensen te vinden zijn die weten dat aangaan `tekeergaan' betekent, laat staan dat ze aangaan als een Turk kennen.

Maar dat is het punt niet. De Grote Van Dale presenteert zich nadrukkelijk als een historisch woordenboek. Het wil de taal van de afgelopen honderdvijftig jaar beschrijven en in die taal zijn nu eenmaal dit soort uitdrukkingen te vinden. En niet alleen over Turken! De mens zet zich van nature tegen anderen af en dat komt tot uitdrukking in ons taalgebruik. Zo is er in het Nederlands ook veel beledigends te vinden over onder meer Arabieren, Duitsers, Engelsen, Maleiers, Mongolen, boeren, joden, jezuïeten, negers, boekhouders, politici, vrouwen, zieken, gehandicapten, schelen, blinden, kleine, dikke, dunne en lange mensen en ga zo maar door.

Je kunt dat wel allemaal uit het woordenboek willen schrappen, maar daarmee verdwijnt het nog niet uit de taal. Door alleen de verouderde woorden en uitdrukkingen te schrappen maak je de oude literatuur en historische bronnen ontoegankelijk en vervals je je eigen geschiedenis en dan ben je natuurlijk nog veel verder van huis. Van Dale kan glashard aantonen dat de Turken in Europa eeuwenlang een slechte reputatie hebben gehad en dat dit veel sporen in de taal heeft nagelaten, of de Turken dat nou leuk vinden of niet.

Zo op het eerste gezicht lijkt het dus dat Sofuoglu geen schijn van kans maakt om Van Dale aan te klagen, maar toch is dat niet zo. Dat komt doordat Van Dale de afgelopen decennia tegen haar eigen uitgangspunten heeft gezondigd. Van Dale is al eens voor de rechter gedaagd vanwege de vele beledigende samenstellingen in het woordenboek met het woord jood. De aanklager verloor die zaak je kunt immers makkelijk aantonen dat christenen eeuwenlang negatief hebben gedacht over joden maar bij iedere nieuwe editie van de Grote Van Dale werd deze kwestie weer opgerakeld. Een en ander heeft geleid tot felle en lange polemieken in de vakbladen en op de opiniepagina's van kranten.

Van Dale had zich telkens op het vertrouwde standpunt kunnen stellen (`wij beschrijven slechts de taal van de afgelopen honderdvijftig jaar, we geven geen oordeel'), maar in plaats daarvan deed de uitgever twee dingen: bij veel beledigende woorden en uitdrukkingen (zij het lang niet bij alle) werd een zogenoemd label toegevoegd met de waarschuwing `beledigend'.

De tweede maatregel ging heimelijk: om commerciële redenen en om van het `gezeur' af te zijn, voerde Van Dale stilletjes, via de achterdeur, verscheidene voor de joodse gemeenschap beledigende woorden af. Zo vervielen in de voorlaatste editie woorden als jodenbet (`onbevallige vrouw'), jodenlawaai (`grote drukte om niets'), jodenmes (`mes door joden gebruikt om hostieschennis te plegen') en het werkwoord joden (`sjacheren, handelen, beknibbelen').

Historisch-taalkundig was daar natuurlijk geen enkele reden toe, integendeel zelfs. Die woorden behoren tot de Nederlandse woordenschat van de afgelopen anderhalve eeuw (ze leren ons bovendien het een en ander over de houding van christenen ten opzichte van joden), en dus zouden ze in de Grote Van Dale moeten staan. Nu kun je aanvoeren dat er sinds de holocaust wel emotionele redenen zijn om voor joden beledigende woorden en betekenissen te schrappen. Maar Sofuoglu heeft ook emotionele redenen, en negers, vrouwen, Mongolen, zieken en gehandicapten kunnen die eveneens aanvoeren. De discussie komt dan uiteindelijk neer op welke emoties het zwaarst wegen, en dat heeft helemaal niets meer met het objectief beschrijven van een taal te maken.

Door het werkwoord joden (`sjacheren') te schrappen, maar turken (`treiteren') te laten staan, heeft Van Dale de deur opengezet voor belangengroepen om eisen te stellen over het opnemen, schrappen en beschrijven van Nederlandse woorden en uitdrukkingen. Tot nu toe is dat onopgemerkt gebleven, maar een en ander betekent dat Sofuoglu voor de rechter wel degelijk een kansje maakt, hoe absurd deze kwestie ook is.

Ewoud Sanders is taalhistoricus en medewerker van NRC Handelsblad.