Reizen naar het noorden

,,Ik ben geen geboren zeiler, maar een schuchter, zwak, cerebraal type dat zich op zee totaal niet in zijn element voelt', stelt Jonathan Raban in Een zeereis naar Alaska vast. Nog steeds heeft hij er een handje van om zich, in de beste traditie van de Britse School van Reisschrijvers, te portretteren als een onhandige dilettant die de ene fout op de andere stapelt. Maar op zijn reis van Seattle langs de Canadese kust naar Alaska, weet hij zijn zeiljacht toch heel behendig langs draaikolken en gevaarlijke rotskusten te manoeuvreren.

Bijna twintig jaar geleden was het voor Raban inderdaad een waagstuk om als onervaren zeiler met een bootje langs de Engelse kust te gaan varen. Vooral het knusse, betimmerde interieur deed hem destijds tot aankoop besluiten: ,,Het was een prachtige plek om seniel in te worden en om boven een glaasje port reactionaire kletspraat uit te slaan.' In Langs de kust (Coasting) stelde hij zijn ervaringen te boek.

Ook bij de aanschaf van de kits Penelope gaf de inrichting van de kajuit de doorslag. Daarin slingerden vele meters teakhouten boekenplanken zich langs de wanden. Die werden gevuld met oude scheepsjournalen en antropologische studies van de Kwakiutl, Nootka, Tlingit, Bella Coola en andere indiaanse volken van de noordwestkust van Noord-Amerika. Voor Raban is zijn schip een drijvende werkplek, een wereld in een zeepbel. ,,Meditatie en water zijn voor eeuwig met elkaar verbonden', zegt hij Herman Melville na. Hoewel hij de vissersvloot naar de zalmgronden volgt, is hij niet op vis maar op een `glinsterende vangst aan bespiegelingen' uit.

In die opzet is hij beslist geslaagd. Zijn reis naar Alaska is een interessant en eigenzinnig mengsel van observaties en overpeinzingen. Aan boord bevinden zich twee opstappers: zijn vader, of beter: de geest van zijn vader, en kapitein George Vancouver. De laatste was van meet af aan, in de gedaante van zijn vierdelige expeditieverslag (over de jaren 1791-1795), aanwezig. Alleen Raban senior, oud-priester van de anglicaanse kerk, die tijdens de reis in Engeland overlijdt, dringt geheel onverwacht de kajuit binnen.

Onderweg komt Raban voortdurend mensen tegen die dwepen met `moeder natuur' en die een eigen paradijsje in de wildernis willen scheppen. Voor hem is de natuur geen romantische idylle, maar een bron van gevaar. De indianen hielden er volgens hem dezelfde zienswijze op na: hun verhalen benadrukken de ,,verschrikkingen van het onbekende het eenzame eiland, het donkere bos, de onderzeese grot van de reuzenoctopus, het hemelrijk van de donderadelaar.' Niet voor niets werd de mythologie van de Kwakiutl beheerst door twee demonische wezens: Komogwa, de onderzeese heerser, en zijn tegenspeelster in het bos, Tsonogwa. ,,Beide hebben het op mensen voorzien. Komogwa trekt kano's onder water. Tsonogwa, een dievegge en een ontvoerster, steelt kleine kinderen uit dorpen.'

Raban kant zich met name tegen de schrijvende bioloog Barry Lopez. In plaats van chaos ontdekt Lopez in de wildernis een bovennatuurlijke orde, waarvan hij op lyrische wijze getuigt.

Het toeval wil dat Lopez' bekendste boek Dromen van het noorden (Arctic Dreams) net opnieuw is uitgegeven. Hierin wil de schrijver de lezer deelgenoot maken van de rijkdom aan gevoelens die hij tijdens zijn reizen door de poolstreken ervoer. Hij wil hem meevoeren over de toendra, waar de wind door de bladeren van de dwergberk speelt en hem de hommel wijzen die in een bloem zit vastgevroren. Hij zou de lezer door een hydrofoon willen laten meeluisteren naar de jammerkreet van de baardrob en de dreunende bas van de walrus.

Er staan prachtige verhalen in dit boek, over in het ijs opgesloten narwallen, agressieve walrussen en boksende poolhazen. Helaas worden die afgewisseld met pogingen om tot een soort natuurfilosofie te komen. Soms voelt Lopez zich versmelten met het landschap en stroomt er een machtige liefde door zijn hart. ,,Ik keek uit over de Beringzee, bracht mijn gevouwen handen naar de borst van mijn parka en maakte een diepe buiging naar het noorden (...) Ik bleef buigen tot mijn rug pijn deed en mijn geest ontdaan was van zijn begrippen en ideeën, plannen en bespiegelingen.'

Nee, onder geen beding wil Raban met een lege geest in moeder natuur verdwijnen.

Jonathan Raban. Een zeereis naar Alaska. Atlas, ƒ49,90.

Barry Lopez. Dromen van het noorden. Atlas. ƒ49,90.