In Hoek van Holland is alles terloops

Met zijn Nieuwe Kaart van Hoek van Holland brengt stedenbouwkundige en oud-inwoner Jan de Graaf een ode aan deze kustplaats die geen badplaats moet worden.

Op het strookje gras tussen de boulevard en de basalten beschoeiing zit een echtpaar onder een grote parasol, de koelbox tussen hen in. Ze kijken niet naar het water, ook niet naar de machtige Maasvlakte aan de overkant met zijn pijpen en kranen en ertsberg, maar naar de wandelaars op de boulevard, en naar het vrachtschip ter grootte van een flatgebouw dat net gepasserd is. Aan de andere kant van de weg, tegenover de snackbar, liggen anderen te zonnen op het veldje onderaan de zendmast.

Het onopgesmukte, het prozaïsche van Hoek van Holland, dat na de oorlog nooit is wederopgebouwd - daar houdt Jan de Graaf van. Hij is stedenbouwkundige, woonde hier tussen zijn achtste en zijn achttiende, en heeft net samen met het Haagse bureau voor grafische vormgeving LUST de `Nieuwe Kaart van Hoek van Holland' gepubliceerd. Het is een fascinerend document, deze kaart waarmee je niet zozeer de weg zoekt als verhalen vindt.

Voor de samenstelling van de kaart, die onder auspiciën van Rotterdam Culturele Hoofdstad en het Ontwikkelingsbedrijf Rotterdam (OBR) is gemaakt, hebben De Graaf en LUST 25 verschillende (historische) kaarten, scans en 3D-opnamen gebruikt. De kaart laat allerlei verschillende soorten informatie op verschillende schalen zien, zoals de ontwikkeling van dit stukje Nederland sinds 1300, de Oost-Atlantische trekvogelroute en een sonar scan van een scheepswrak. Anders dan gebruikelijk is niet het land volgetekend en de zee leeg, nee, hier is goed te zien dat de Noordzee minstens even vol is, met buizen, pijpen en kabels, met vaarbanen en -afslagen voor beroeps- en pleziervaart, met boorplatforms en onderzeebootzones en talloze scheepswrakken. Op de uitvergrote kaart van Hoek zelf staan allerlei onverwachte sporen van heden en verleden, variërend van de al gesloopte én nog bestaande onderdelen van de Atlantikwall tot de bolbaken die tot de uitvinding van de vuurtoren de schepen begeleidde. Van het slibdepot tot de Verboden Kringen rond het negentiende-eeuwse Fort Maasmond, waarbinnen niet gebouwd mocht worden - een verbod dat tot 1953 van kracht bleef.

De makers hebben ook een wandeling uitgezet langs een top-tien aan `attracties' die de toeristenindustrie waarschijnlijk niet als zodanig zou herkennen. Het Hydro-Meteocentrum Rijnmond, bijvoorbeeld, dat de weersverwachtingen voor de scheepvaart samenstelt, of de letter Z, een aanduiding van de zinker (buis) waarmee het zand vanuit het Calandkanaal werd opgezogen en op het strand opgespoten. Via diezelfde buis stroomt nu olie de andere kant op, van de Noordzee naar de Maasvlakte. Met een knipoog naar het voorgekauwde toerisme hebben ze aan de Z twee E's toegevoegd. Verderop biedt een ander bord de dwingende suggestie TAKE A PICTURE HERE.

De kaart is een eerbetoon aan een kustplaats die zijn karakter ontleent aan zijn terloopsheid, en moet als het aan Jan de Graaf ligt, weerwerk bieden tegen de gemakzuchtige aanpak van de kust waardoor alle badplaatsen op elkaar gaan lijken. Ten onrechte, vindt hij, wordt met dédain gesproken over deze kustplaats als een `plek van het gemis'. Hij ziet er juist ongedwongenheid en authenticiteit: ,,Hoek heeft een sterkere identiteit dan al die badplaatsen waar telkens dezelfde risicoloze succesformule wordt herhaald. De toeristenindustrie bouwt voor de grootste gemene deler.'' Hoek van Holland is zo gewoon, dat het van de weeromstuit bijzonder is.

Dankzij het feit dat deze plaats niet in een formule is geperst, heeft de fantasie nog de vrije loop. De Graaf heeft het als kind ervaren. ,,Toen ik hier in de jaren vijftig kwam wonen werden de duinen nog bewaakt. Voortdurend probeerden wij jongens natuurlijk achter de prikkeldraad te komen, want we wisten zéker dat de atoombom hier in de duinen lag opgeslagen. En op het station vertrokken toen nog treinen met als eindbestemming Vladivostok.'' Hij is mateloos geboeid door de manier waarop global en local elkaar hier raken. ,,De Maasvlakte is natuurlijk de belichaming van de global economie, met zijn olie en chemie en internationale scheepvaart. Tegelijk is hier langs de Nieuwe Waterweg ruimte voor special interest groups: de hengelaars, de vogelaars, de bootspotters, liefhebbers van bunkers en forten, het echtpaar met koelbox. Je hoeft hier niet te consumeren wat anderen voor je hebben bedacht.''

Deze vergeten uithoek is een bij uitstek veranderlijke omgeving. ,,Neem het aantal inwoners alleen al, dat fluctueert voortdurend met het seizoen. Neem de Maasvlakte. Niets ziet er permanenter uit dan die olietanks die er zo'n 25 jaar staan. Toch gaan ze verdwijnen voor de bouw van een containerterminal. Zelfs de naam van het plaatsje is beweeglijk: voordat de Nieuwe Waterweg in 1863 werd gegraven lag Hoek van Holland aan de overkant, daarna is de naam naar deze kant van het water gemigreerd.''

Zoals in zoveel badplaatsen blijken ook de oorspronkelijke bouwsels tijdelijk. Tegenover een camping in Hoek, ooit door Rotterdam opgericht als gezondheidskolonie voor stadse bleekneuzen, zijn enkele even ruime als banale villa's gebouwd die wat stijl en materialen betreft overal hadden kunnen staan. Onlangs nog zag De Graaf bij een huis uit de jaren vijftig het bord staan `Te koop: geschikt om te slopen'.

Maak voor dit doorgangshuis een pauzeprogramma, zegt hij, dat niet als einddoel de ontwikkeling van vastgoed heeft, maar flexibiliteit in het gebruik. ,,Wij richten ons nog veel te veel op de woningbouw, op het nederzetten, op het vestigen. Het wordt hoog tijd dat wij ons realiseren dat in het Westen de mobiliteit, het onderweg zijn, meer de condition humaine is geworden dan het op één plek blijven. Het wonen is een vrijetijdsbesteding geworden, kijk naar al die houten strandhuisjes, de stacaravans, de vakantiewoningen waartegen sommige gemeenten politionele acties voeren. Laten we nu maar eens erkennen dat er amper nog verschil is tussen wonen en `verblijfsrecreatie'. In Hoek van Holland hoef je juist niet voor de eeuwigheid te beslissen, hou het flexibel.''