Het onthechte leven van een stewardess

De fotoreportage van Nicole Carstens die in het Nederlands Foto Instituut tentoongesteld wordt, opent met een beeld waar ieder foto-album van een vliegvakantie mee begint: het uitzicht vanuit het vliegtuigraampje. Normaal gesproken volgen dan kiekjes van Griekse stranden of tropische palmbomen, maar in Carstens fotoserie wordt een wereld onthuld die voor de meeste vakantiegangers verborgen blijft. Met een eenvoudige kleinbeeldcamera legde ze de dagelijkse werkzaamheden van piloten en stewardessen vast. Haar fotoserie biedt een kijkje achter de schermen van de luchtvaart, de wereld die Carstens zelf als het `theater van de mobiliteit' omschreef.

Nicole Carstens (1958-2001) werkte vanaf 1983 in deeltijd bij de KLM en leidde jarenlang een dubbelleven. Uit angst voor onbegrip hield ze haar twee banen als stewardess en kunstenaar strikt gescheiden. Haar collega's bij de KLM wisten niet dat Cartens in haar vrije uren tekende en schilderde, en dat zij haar sculpturen van gevonden materialen met veel succes tentoonstelde in haar woonplaats New York. Pas in 1995 kwam Carstens op het idee om beide werelden te combineren. Sinds die tijd nam ze haar camera mee op reis in eerste instantie om de tijd te doden tijdens de lange vluchten en werden haar collega's haar voornaamste onderwerp. Aan deze fotografische documentaire kwam abrupt een einde toen Cartens op 9 april jongstleden, na een kort ziekbed, op 43-jarige leeftijd overleed.

Het eerste deel van de tentoonstelling, getiteld `Starched, Crisp & Superbly Efficient', komt sterk overeen met het stereotiepe beeld dat de buitenwereld van de luchtvaart heeft. De foto's tonen de momenten vlak voor vertrek: de crew die gebroederlijk naar de gate loopt, de stewardessen die iedere passagier met een brede glimlach verwelkomen, en de stoere piloten die in de cockpit steelse blikken uitwisselen met de perfect opgemaakte cabin attendants. Het zijn beelden die je ook in een reclamefolder van de KLM aan zou kunnen treffen.

Maar de foto's die volgen tonen de minder rooskleurige kanten van het stewardessenbestaan: het gesjouw met koffers, het eten met een bordje op schoot, en vooral het vele wachten. Carstens fotografeerde haar collega's op de momenten dat ze onderuitgezakt in de wachtruimte van een anonieme luchthaven een kop koffie drinken, of knikkebollend tegen de slaap vechten. Zodra de eeuwige glimlach van hun gezicht verdwenen is, blijft er van het glamourvolle imago van de stewardessen weinig over.

De kracht van Carstens foto-essay ligt niet in de kwaliteit van de afzonderlijke foto's. Die zijn vaak onscherp en grofkorrelig, omdat ze vele malen uitvergroot zijn. Maar als ingewijde weet de fotografe wel treffend de sfeer op en rond de luchthavens in beeld te brengen. Haar foto's zijn direct en geloofwaardig. Net als fotografen als Nan Goldin en Richard Billingham maakte Carstens een schrijnend portret van de wereld die zij het beste kende. Dat daar af en toe een foto tussen zit die overbelicht of bewogen is, doet er niet toe. Het versterkt het gevoel dat de foto's tussen neus en lippen door geschoten zijn, in de haast op weg naar de volgende bestemming.

Ook uit de tekst die Carstens voor de catalogus schreef, blijkt haar sterke observatievermogen. ,,Wij zijn beroeps-ontheemden'', merkt ze op. ,,We schipperen voortdurend tussen verschillenden landen en culturen, [...] collega's en natuurlijk ook passagiers. Onze enige constante reisgezel is een spook, beter bekend als de jetlag.''

Dat onthechte gevoel van een jetlag is prachtig in beeld gebracht in de serie foto's die Carstens `Spaced' noemde. Op tien kilometer hoogte, afgesneden van het dagelijkse ritme, verliezen begrippen als ruimte en tijd hun betekenis. Op een van de foto's schenkt een stewardess koffie in, terwijl de meeste passagiers slapen. De boordverlichting is uit en de luikjes zijn naar beneden geschoven om een kunstmatige nacht te creëren. Linksboven op de foto is nog net een televisie te zien, waarop een film van een driemaster vertoond wordt. Het is een veelbetekenend detail, dat ons even herinnert aan vervlogen tijden, toen het nog weken duurde om de overkant van de Atlantische Oceaan te bereiken.

Tentoonstelling: Blue Notes from Thin Air. Foto's van Nicole Carstens. T/m 12-9 in het Nederlands Foto Instituut, Witte de Withstraat 63, Rotterdam. Open di-zo 11-17u. Inl: www.nfi.nl.