Daders coup Moskou voelen zich nu winnaars

In augustus 1991 klom Boris Jeltsin op een tank om de vrijheid te verdedigen tegen een communistische putsch. Hij slaagde. Nu, tien jaar later, voelen de putschisten van toen zich alsnog overwinnaars.

Gedachtesprongen, zinnen die als lianen de zaal inkronkelen. Michail Gorbatsjov is nog helemaal de oude. Tien jaar zwierf hij in de politieke wildernis, probeerde een partij van de grond te krijgen, werd electoraal vernederd. Nu kan hij zijn gram halen op zijn oude rivaal Boris Jeltsin. Het boeketje microfoons, de camera's, de journalisten: Rusland luistert weer. Want deze week herdenkt het de putsch van augustus 1991.

Jeltsin? ,,Een neobolsjewiek die alles met slagen en stoten door wil drukken'', meent Gorbatsjov. De Sovjet-Unie was inderdaad een ,,onhandige, onmogelijke formatie'' met een enorme resistentie tegen verandering. Maar had men Gorbatsjovs weg van gematigdheid gevolgd, dan was het nu de Europese Unie van het Oosten. Te laat: aan president Poetin de taak de scherven te ruimen die wildeman Jeltsin achterliet. Gorbatsjov: ,,Ook Poetin is een man van de geleidelijkheid. Hij verdient onze steun.''

Niet Jeltsin – ,,ik had hem beter ambassadeur kunnen maken in een bananenrepubliek'' – krijgt Gorbatsjov echt kwaad. Hij verheft pas zijn stem als de coupplegers van toen ter sprake komen, de communistische hardliners die hem de judaskus gaven toen hij met vakantie op de Krim was. Morgen is het tien jaar geleden dat het `staatscomité van de noodtoestand' zich voorstelde: acht nerveuze apparatsjiks die de `zieke' Gorbatsjov kwamen aflossen. Het was een laatste poging Gorbatsjovs Unieverdrag te torpederen, dat de Sovjet-Unie moest omvormen tot een losse federatie.

Een Shakespeariaanse tragedie, zo leek het. Een klucht, zo bleek drie dagen later. Terwijl de tanks door Moskou denderden, zoemde de camera in op de handen van Gennadi Janajev, leider van de junta. Ze trilden nog na van het drankgelag van de voorgaande nacht. Dat beeld, een subtiele daad van subversie, was het begin. Boris Jeltsin riep op tot verzet, tanks stelden zich in een verdedigende pose op rond het Witte Huis, de zetel van het Russische parlement, duizenden Moskovieten vormden een menselijk schild. De putschisten gaven bevelen die niemand gehoorzaamde, aarzelden, kregen een hartaanval. Binnen drie dagen stortte hun kaartenhuis ineen. Een verwilderde Gorbatsjov keerde terug naar een Moskou dat niet meer het zijne was. Vier maanden later verdween de Sovjet-Unie van de wereldkaart.

Van de zeventien coupplegers pleegden er twee zelfmoord, werd er één berecht en vrijgesproken en kreeg de rest in 1994 amnestie. Tegenwoordig gaat het hen goed, want vriendennetwerken zijn taai in Rusland. Oud-premier Pavlov leidde een bank, oud-parlementsvoorzitter Loekjanov is een prominent Doemalid, landbouwkopstuk Starodoebtsjev is net herkozen als gouverneur van Toela. Het brein achter de putsch, KGB-leider Krjoetsjkov, leeft teruggetrokken, maar heeft invloedrijke discipelen. Ex-KGB'er Poetin vraagt hem vaak advies, want ,,ik werk graag met ervaren veteranen''.

Tien jaar na dato gedragen de verliezers van toen zich als winnaars. Niet zij staan in de beklaagdenbank, maar hun nemesis, Boris Jeltsin. En niemand die hem verdedigt. De coupplegers zien net als Gorbatsjov hun gelijk bevestigd in Poetin. ,,Vandaag probeert Poetin voor Rusland te doen wat wij voor de Sovjet-Unie wilden doen in 1991'', zei ex-premier Valentin Pavlov onlangs op een reünie van het `staatscomité'. Goed, hun coup verdiende organisatorisch geen eervolle vermelding. Maar hun intenties waren zuiver, en heeft de geschiedenis hun niet gelijk gegeven?

,,Het politiek systeem, de economie en het leger zijn verwoest, en daarmee de morele puurheid van het Russische volk'', lamenteerde oud-minister van Defensie Dmitri Jazov. ,,Oorlog en vluchtelingen, zwerfkinderen, tuberculose, aids en prostitutie – ziedaar de vruchten van het bewind van Gorbatsjov en Jeltsin'', sneerde Oleg Baklanov. Gorbatsjov zag het land uiteenvallen, in het geniep steunde hij onze putsch, meende Janajev. ,,Onzin, leugens'', antwoordde Gorbatsjov donderdag getergd. ,,Hun handen trillen nog steeds van het liegen. Ze pleegden hun coup uit angst hun privileges te verliezen.''

En de democraten van weleer? Bij hen geen spoor van triomf. Ook zij hadden hun reünie, bij de krant Moskovskije Novosti, de oude fakkeldrager van de perestrojka. Daar spiraalden de voormalige verdedigers van het Witte Huis, zwetend in de hitte van cameralampen, een diepe put van wanhoop in. Sommigen wilden in Poetin nog wel hun wreker zien. Een leider die voorzichtig voortgaat op het pad der hervormingen. Nee, hij is door `de Familie', de maffiose Jeltsin-kliek, uitverkoren om de corrupte status-quo te legaliseren, zei een ander. Als goede democraten waren ze het ook hierover oneens.

De in een hagelwit zomerpak gestoken Roeslan Chasboelatov, die in oktober 1993 als parlementsvoorzitter het Witte Huis voor de tweede maal verdedigde, nu tegen Jeltsins tanks, meende dat het niet anders had kunnen lopen in 1991. De macht lag feitelijk al bij Jeltsin en de republieken. Was het Unieverdrag getekend, dan was de Sovjet-Unie hooguit wat later en bloediger uiteengevallen. Chasboelatov: ,,Na wat te doen is de favoriete Russische vraag wie is schuldig? Maar geen individu was indertijd bij machte de desintegratie te keren.'' Waarna hij – ,,zaken gaan voor'' – met zijn Tsjetsjeense lijfwachten het pand verliet.

Zijn oude strijdmakker Aleksander Roetskoi, de vice-president die zich in 1993 ook tegen Jeltsin keerde, bleek het populisme niet verleerd. ,,In 1991 waren de winkels leeg, nu liggen de etalages vol maar kunnen de mensen slechts hun tong tegen de ruit drukken om aan het suikergoed te likken. Toen was ons Moederland in een politieke menopauze, nu is het een oord van egoïsme en cynisme. Niemand komt op het idee het volk te vragen wat het wil.'' Ook Roetskoi niet, zo dient vermeld te worden, want als gouverneur van Koersk plunderde hij minstens even bekwaam de kas als zijn collega-gouverneurs.

De Jeltsin-loyalisten aan de ronde tafel klonken niet veel vrolijker. Hoeveel kansen had men in die gouden dagen van 1991 niet gemist! ,,Wat we toen in één dag konden veranderen, kost nu tien jaar'', zei de één. In plaats van het land te transformeren, verdeed Jeltsin zijn tijd met machtsspelletjes met Gorbatsjov en daarna het parlement. Voor Joeri Asfanasjev, democraat van het eerste uur, ging het slechts om een herschikking van de communistische nomenklatoera, ,,met als winnaars degenen die het snelst de rode door de Russische vlag vervingen.''

Van de geest van augustus, het optimisme over het naderende paradijs van vrijheid en overvloed, is niets over. En kom daar ook niet om bij de doorsnee Rus. De coup heeft geen enkele invloed gehad op mijn leven, zegt 47 procent in een recente enquête. In een andere peiling is tien jaar na dato 28 procent voor Jeltsin en 13 procent voor de coupplegers.

Was de putsch geslaagd, dan was de dictatuur teruggekeerd, de Goelag, de stagnatie, zegt die 28 procent. Nee, dan was de goede oude tijd teruggekeerd, waren de mensen niet verpauperd, was er orde, rust en regelmaat, zegt die 13 procent. Maar 59 procent van de Russen haalt zijn schouders op. Zij hebben geen mening, geen idee en geen belangstelling voor de coup van augustus `91. Want politiek geeft maar ellende, dat is wel gebleken. En Poetin waakt over ons allen.