Het nieuws per papieren vliegtuigje

Nobelprijswinnaar Dario Fo heeft voor het Rossini Opera Festival in Pesaro de komische opera `La gazzetta' geregisseerd. Fo: ,,`La gazzetta' is een klucht, maar wel een politieke.''

,,U noemt het libretto van Rossini's opera buffa La gazzetta een onzinnig verhaal?!'' Op het dakterras van het Rossini Conservatorium in Pesaro trekt regisseur, acteur, toneelschrijver, `nar' en Nobelprijswinnaar Dario Fo (74) een verstoord gezicht onder zijn smetteloos witte zomer-borsalino. ,,Daar ben ik het niet mee eens. De partituur van La gazetta is incompleet, en dat maakt het een lastig realiseerbare opera. Daar waarschuwde het Rossini Opera Festival mij al voor toen ze me deze klus aanboden en het is me niet meegevallen. Maar het is wel degelijk een opera met inhoud, een expliciet politieke inhoud zelfs. Dat element, samen met het feit dat La gazzetta sinds de première in 1816 nooit meer behoorlijk is uitgevoerd, maakte dit voor mij zo'n uitdagend aanbod. En het is een zeer actuele komedie, waarin de publiciteit wordt bekritiseerd als de ziel van de handel en van de liefde. Als Rossini La gazzetta vandaag had geschreven, had hij de nouveau riche Don Pomponio, die zijn dochter in de krant `te huw' offreert, dat waarschijnlijk op televisie laten doen. Natuurlijk laat ik dan de kans niet onbenut te verwijzen naar `onze' nieuwe premier Silvio Berlusconi, die drie televisiestations in handen heeft en daarmee de publieke opinie volledig beheerst en bespeelt.''

Voor de tweede maal is het `eeuwige straatschoffie' (volgens het dagblad Corriere della Sera) Dario Fo deze maand als regisseur te gast op het Rossini Opera Festival in de Italiaanse badplaats Pesaro, epicentrum van Rossini-onderzoek en -interpretatie, nu dus als regisseur van Rossini's opera La gazzetta (`De krant'). In de stille straten wordt hij door passanten omarmd als een volksvader. ,,Maestro Fo! Wat een eer. Wilt U met mij op de foto?'' Dan knikt de maestro welwillend, en trekt zijn joviaalste grijns.

Toch was Fo's eerste regie in Pesaro - L'Italiana in Algeri in 1994 - allerminst onomstreden. De met maskers, vaandels, dansende dieren en ejaculerende palmen in Commedia dell'arte-stijl voortwervelende voorstelling was een co-productie van het ROF en De Nederlandse Opera. Bij de Nederlandse premiere (1995) in het Muziektheater werd de productie bejubeld, juist omdat de voorstelling met de door Fo zelf ontworpen kostuums, decors en rekwisieten zo'n sprankelende eenheid van muziek en theater bleek. In Pesaro oogstte dezelfde productie vooral woedend gejoel en boze krantenkoppen (`Geen opera, maar circus!').

Kritiek

,,Pesaro was te klein voor Fo's regie van L'Italiana in Algeri,'' meent Rossini-specialist Alberto Zedda. Hij dirigeerde destijds zowel de Pesarese als Amsterdamse voorstellingen en is sinds dit jaar artistiek directeur van het festival. ,,De kritiek was eigenlijk simpel. Onder Fo was Rossini geen Rossini meer niet door de politieke lading, maar omdat men het een te druk spektakel vond. De critici hadden ongelijk. Want waar schuilt de ziel van het Rossiniaanse muziektheater? Zoals Stendhal het formuleerde: in georganiseerde waanzin. Nonsens als abstractie. Wanneer je dat als uitgangspunt neemt, is de enige conclusie dat Dario Fo de volmaakte Rossini-regisseur is. De dansers, de mime-spelers, al die `drukke' elementen, hebben de timing van een precisie-uurwerk. Het effect is als een caleidoscoop. Bonte deeltjes krijgen steeds weer een andere plaats in het grote geheel - dàt is Rossini onder Dario Fo. Zin scheppen in de onzin.''

Het libretto van La gazzetta, vrij naar Il matrimonio per concorso van Goldoni (1763), volgt in grote lijnen het kluchtprotocol: verliefdheid - tegenslag - maskerade - happy-end. ,,Het verhaal van La gazzetta is waardeloos, alleen Fo kon het redden'', licht Alberto Zedda toe.

,,La gazzetta is inderdaad bij lange na niet zo sterk als het origineel van Goldoni'', vindt ook Fo. ,,Vooral de opbouw is weinig florissant. Drie finales, een kwintet dat in de kritieken van het origineel wel wordt genoemd maar dat nu ontbreekt, en een half uur vol onafgebroken, gortdroge recitatieven, waarin nota bene de ontknoping wordt onthuld. Hoe blaas je daar leven in? Ik ben uitgegaan van wat voor mij de essentie is van La gazzetta: de sociale kritiek jegens de opkomende bourgeoisie.''

Azuurblauw

In de productie van Rossini's L'Italiana in Algeri liet ex-communist Fo al niet na de azuurblauwe vlag boegbeeld van Berlusconi's Forza Italia uiterst ironisch te laten wapperen. Ook nam hij de gelgenheid te baat om in die voorstelling een zwerm wielrenners symbool bij uitstek van het Italiaanse nationalisme bruut ten val te brengen. De opdracht voor het ensceneren van La gazzetta schonk Fo opnieuw de mogelijkheid om zijn kritiek op Berlusconi's inmiddels regerende ultrarechtse partij breed uit te meten. Behalve de terugkeer van het gewraakte blauwe vaandel zien we de `hoerigheid' van de massamedia weerspiegeld in een horde rolschaatsers die met bijna blote billen rondrijdt onder spandoeken met krantenkoppen. De kranten worden gevouwen tot papieren vliegtuigjes en vervliegen met de waan van de dag.

Hoewel La gazzetta, met zangers als Stefania Bonfadelli, Antonino Siragusa en Pietro Spagnoli zeer sterk is bezet, speelt Dario Fo zijn voornaamste troef uit met Rossini-factotum Bruno Praticò, die, als Don Pomponio, de voorstelling draagt. In Amsterdam was Praticò onder Fo's regie te beluisteren in Il barbiere di Siviglia. Prattico is de ideale protagonist voor Fo's satire. Wanstaltig schmierend geeft hij kleur aan de talrijke recitatieven in oud-Napolitaans dialect. Wat geïmproviseerd lijkt, is in feite nauwkeurig uitgewerkt. ,,In scène elf klonk je stem te neutraal'', zegt Fo de dag voor de première op een extra repetitie. ,,Die frase moet klinken als een marktkoopman.'' Als Fo zijn advies met gierende uithalen `voorspreekt', is hij meteen de Fo van Mistero Buffo, het fameuze stuk waarmee hij na afloop van het Rossini Opera Festival in New York de viering van zijn 75ste verjaardag en vijftig jaar werken in het theater zal voortzetten.

La gazzetta luidt die viering nu in met een opeenvolging van alle favoriete Fo-thema's. Kritiek op de hypocrisie van het katholicisme vindt zijn weerslag in twee nonnen die met een kap van krantenpapier op in hoenderpas over het podium struinen. Sociale satire komt tot uitdrukking in een duel met gejongleerde granaten waarbij niet de strijders worden getroffen, maar de knecht.

Dat Fo vervolgens de grens naar het obscene gul overschrijdt met een ballet van vrijwel naakte dames frontaal op de zaal en dat in La gazzetta talloze elementen uit Il barbiere di Siviglia en L'Italiana terugkeren, is jammer. Maar gerecycelde gags als dansende dieren ten spijt, blijft La gazzetta een uiterst vermakelijke voorstelling, en daar is het Fo om te doen.

,,Voor mij blijft de essentie om de satire van Rossini en van de Commedia dell'arte voor een hedendaags publiek toegankelijk te maken. Opera, theater, ze moeten amuseren. Dan komt het politieke commentaar ook beter aan.''

Rossini Opera Festival: `La gazzetta' door het Orchestra giovanile del festival o.l.v. Maurizio Barbacini. Regie: Dario Fo. Nog te zien op 17, 20, 22 en 14/8 in het Auditorium Pedrotti te Pesaro. Inl.: 0039-0721-30161