Balanceren op de rand van kitsch

`Gelieve de beelden niet aan te raken', staat er geschreven op de bordjes bij de kunstwerken in het Rietveldpaviljoen van het Kröller-Müller Museum. Het staat er haast ten overvloede, want de beelden van het kunstenaarsduo Heringa / Van Kalsbeek zijn allesbehalve aaibaar. Een van de werken – een bronzen afgietsel van een Mariabeeldje dat wordt omringd door exotische planten – is bedekt met honingraten. Er omheen zijn paarse bloemetjes en verse bramen uitgestrooid. Een dikke zwerm bijen doet zich tegoed aan al dat lekkers en houdt de toeschouwers vanzelf op een afstandje.

Volgens Liet Heringa (1966), de ene helft van het duo, waren de bijen een cadeautje. Ze had verwacht dat de vossen uit het omringende natuurpark De Hoge Veluwe 's nachts van het beeld zouden komen snoepen, maar in plaats daarvan waren het de bijen die het kunstwerk massaal bezetten. Samen met haar partner Maarten van Kalsbeek (1962) komt Heringa iedere week langs om de bloemen en vruchten te verversen. En iedere keer is ze weer verrast door de gedaanteverandering van het werk. Bij mooi weer vormen de bijen een dikke zwarte laag, een tweede huid die het beeld bedekt. Als het regent, zwermen de insekten er rusteloos omheen en hullen ze de sculptuur in een donkere wolk.

De natuur is de voornaamste inspiratiebron van Heringa en Van Kalsbeek. De kunstenaars ontmoetten elkaar vijftien jaar geleden op de Gerrit Rietveld Academie in Amsterdam en gaan sinds 1999 officieel als het duo Heringa / Van Kalsbeek door het leven. Hun beelden zijn nog het beste te omschrijven als driedimensionale collages. De assemblages zijn opgebouwd uit grillige takken, wulpse bloemen en tropische plantensoorten – ingrediënten die welwillend worden afgestaan door de Hortus Botanicus in Amsterdam en de bloemenveiling in Aalsmeer. Sommige beelden hebben door de gebruikte materialen een tijdelijk karakter, andere worden afgegoten in meer permanente materialen als brons, gips, porselein of rubber.

In het Rietveldpaviljoen, in 1955 ontworpen door Gerrit Rietveld voor de Sonsbeek tentoonstelling en in 1965 herbouwd in de beeldentuin van het Kröller-Müller Museum, komen de beelden van Heringa/Van Kalsbeek prachtig tot hun recht. Door de open constructie van Rietvelds gebouw is de natuur nooit ver weg. Het open dak en de glazen puien bieden vrij uitzicht op het omringende groen. Zon, wind en regen komen van alle kanten het gebouw binnen zetten. Natuur en cultuur lopen zo vloeiend in elkaar over.

Tegelijkertijd is er geen groter contrast denkbaar dan tussen de strakke vormen van Rietvelds paviljoen en de barokke uitstraling van de beelden. In het gebouw van Rietveld is geen kromme lijn te ontdekken, terwijl in de kunstwerken van Heringa en Van Kalsbeek alles zindert en beweegt. Op de binnenplaats staat een fraaie vrouwenfiguur die doet denken aan de klassieke Nike van Samothrace uit het Louvre. In plaats van vleugels heeft deze moderne Nike tentakels van knoestige takken en bloemstengels gekregen. Maar met haar vooruitgestoken borst en trotse uitstraling is zij net zo'n fiere verschijning als het beeld uit de Griekse oudheid.

Ook de kleinere sculpturen op de tentoonstelling lijken geïnspireerd door de klassieke mythologie. Er staat een lugubere Mudusa met een vreemde lange nek, wier gezicht nu eens niet door slangen maar door kreeften omhuld wordt. Een ander beeld is overwoekerd door een koraalachtige plantensoort, alsof het werk eeuwenlang op de zeebodem heeft gelegen. Om ze 'schoolklas-bestendig' te maken en ze te beschermen tegen de weersinvloeden, hebben de kunstenaars de meeste werken afgegoten in brons. Jammergenoeg gaat daardoor wel de oorspronkelijke kleurenpracht van de werken verloren.

In het kunstenaarsboek ABSORB dat bij de tentoonstelling verschenen is, wordt duidelijk dat juist kleur zo belangrijk is in het oeuvre van Heringa / Van Kalsbeek. De talloze werken die in het boek staan afgebeeld, veelal mierzoete beeldjes van porselein of keramiek, zijn een lust voor het oog. Glimmend geglazuurd in zinnelijke kleuren tarten ze de goede smaak en balanceren ze op het randje van de kitsch. Het zijn decadente, eigenzinnige beelden die weinig te maken hebben met de hedendaagse tijdsgeest, maar die teruggrijpen naar periodes als de Rococo en de Jugendstil, toen kunst nog wellustig en overdadig mocht zijn.

Tentoonstelling: ABSORB, beelden van Heringa/Van Kalsbeek. T/m 7 okt in het Rietveldpaviljoen, beeldentuin Kröller-Müller Museum, Houtkampweg 6, Otterlo. Di t/m zo 10-17u. Cat. ƒ59,00. Inl.: www.kmm.nl.