Krachtige platheid van Koons

Na een afwezigheid van zeven jaar maakt de Amerikaanse popkunstenaar en mediaster Jeff Koons (1955) zijn comeback met nieuw werk. Koons verdween van het internationale podium kort na het evenement dat het hoogtepunt van zijn carrière markeerde: zijn huwelijk met de Italiaanse pornoster La Cicciolina. Hun liefdesrelatie transformeerde hij tot kunst in de serie uitbundige, barokke, pornografische sculpturen en fotowerken Made in Heaven. Made in Heaven leek het sluitstuk te zijn van een oeuvre dat is opgebouwd uit alles wat in de context van high art fout en weerzinwekkend is: van vergulde rococospiegels tot erotica in Venetiaans glas, van porseleinen kitschbeeldjes en gebeeldhouwde portretbustes van supersterren als Michael Jackson, Bob Hope en zichzelf, tot reusachtige knuffeldieren en een metershoge `Puppy' bekleed met petunia's en geraniums. Koons wil, onder het motto To beauty in simple things', communiceren met een zo breed mogelijk publiek.

Waarom Koons plotseling in ongenade viel en zijn werk nauwelijks nog ergens werd getoond, is niet duidelijk. Aan de prijzen van zijn werk ligt het niet: die breken onverminderd de veilingrecords. Sommigen menen dat de radiostilte een gevolg is van het publieke juridische getouwtrek tussen La Cicciolina en Koons na hun scheiding over de toewijzing van hun zoon Ludwig. Volgens anderen is Koons van de kunstscene verdwenen omdat de productiemethode van zijn kunstwerken dermate omslachtig is dat hij de deadlines van zijn tentoonstellingen niet haalt. Zijn Celebration-serie had in 1996 in het Guggenheim in New York getoond moeten worden, maar niettegenstaande het feit dat Koons een leger van zeventig assistenten inzette om zijn schilderijen te vervaardigen, was hij niet op tijd klaar en verliep de tentoonstellingsdatum.

In Kunsthaus Bregenz is nu een selectie van 20 schilderijen en een aantal kleurige spiegelwerken uit de afgelopen vijf jaar te zien; een groot overzicht is gepland over twee jaar in Berlijn.

Koons' schilderijen zijn spectaculair: grote formaten (veelal ca. 260 x 350 cm, zowel staand als liggend), knallende kleuren en een grote fotorealistische precisie. De Celebration-schilderijen tonen, zeer groot, feestvoorwerpen, zoals een verpakkingslint of een plastic party-servies. Volgens Koons gaan deze schilderijen over hoop, toekomst en respect voor menselijkheid'; ze zijn, zoals al zijn werk, bedoeld `to make people feel good about themselves'. De schilderijen zijn met de hand geschilderd. Een foto wordt in potlood overgezet op doek, waarna iedere vierkante millimeter nauwkeurig door assistenten wordt beschilderd op zo'n manier dat alle tonen, vormen en texturen van de oorspronkelijke foto exact worden gekopieerd. Dezelfde werkmethode hanteerde Koons voor de Easyfun-serie, met dit verschil dat het beeld hier een collage is, van bijvoorbeeld speelgoeddieren, slagroom, popcorn en chocolate chip cookies. De meest recente serie, Easyfun Ethereal, verwijst niet naar kinderplezier maar naar plezier van volwassenen. Deze doeken zijn bedekt met een dichte mengeling van motieven zoals lingerie, golvende haren, rode monden, bagels en chocola, en tropische landschappen. De werkwijze wijkt af van de andere twee series: de composities zijn door Koons eerst op de computer in elkaar gezet en vervolgens overgebracht op doek. Hierbij is iedere handmatigheid uitgewist, het oppervlak is volkomen glad.

Wat onderwerpkeuze betreft biedt het werk van Koons niets nieuws. Velen, met name Warhol, Lichtenstein en Rosenquist gingen hem al lang geleden voor. Koons hoeft geen nieuwe vrijheid te bevechten. Wat betreft het superrealistische en fantastische karakter van zijn werk zijn er overeenkomsten met werk van Dali en Magritte. Het eigene van Koons zit hem dan ook niet in onderwerpkeuze of stijl, maar in de absolute afwezigheid van iedere psychologische lading, politiek commentaar, taalkundige spelletjes. De schilderijen van David Salle bijvoorbeeld zitten vol met spelletjes, en zelfs bij Warhol is nog ruimte voor drama of emotie. Bij Koons is er niets. In zekere zin komt zijn werk logisch voort uit de Amerikaanse avangardistische schilderkunst sinds de jaren zestig. Zijn schilderijen zijn van een zeer ongelijkmatig niveau. Maar zijn beste werk ontleent een grote kracht aan de totaal compromisloze `platheid' ervan, in de dubbele betekenis van het woord. De leegte, inhoudelijk gezien, werkt voor de beschouwer als een boomerang en maakt iedere discussie over de eventuele oprechtheid van de kunstenaar dan wel zijn vermeende maatschappijkritische ironie of cynisme, vergeefs. Of anders gezegd: een ieder kan er in zien wat hij wil, en ziet zichzelf.

Met name één werk, Balloon Dog, maakt dit alles op een verbluffende manier zichtbaar. Felrode ballonnen, samengeknoopt tot een hond, spiegelen zich in aluminiumfolie. Het beeld valt uiteen, is verpulverd, in talloze lichtweerkaatsingen. Hier zijn transparantie en ondoordringbaarheid één en hetzelfde. De ontrafeling van licht en donker is keihard en genadeloos. Balloon Dog laat op onnavolgbare wijze een verleidelijk omhulsel zien waarachter niets schuil gaat.

Tentoonstelling: Jeff Koons: schilderijen 1995-2000. In Kunsthaus Bregenz, Karl Tizian Platz, Bregenz (Oostenrijk). Tot 16 september. Di zo 10-18 uur. Catalogus, 135 blz., 35 euro.