`Vier werken Bosch vormen een geheel'

Vier nu aparte schilderijen van Jheronimus Bosch zijn zeer waarschijnlijk door deze laat-middeleeuwse kunstenaar vervaardigd als één geheel, een later gesloopt drieluik. Dat valt op te maken uit onderzoek van dr. Peter Klein uit Hamburg.

De vier werken – Marskramer (uit Boijmans), Narrenschip (uit het Louvre), Allegorie op de Gulzigheid (uit New Haven, VS) en Dood van een vrek (uit de National Gallery, Washington) – zijn voor het eerst weer samen te zien op de grote Bosch-tentoonstelling, die in september wordt geopend in museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam.

Marskramer sierde waarschijnlijk de buitenkant van de gezamenlijke paneeldeuren en was dus oorspronkelijk te zien als de deurtjes van het drieluik werden dichtgeklapt. Opengeklapt was er in Bosch' tijd een middendeel waarvan niemand meer exact weet wat erop stond. De deurtjes toonden in opengeklapte toestand rechts Dood van een vrek en links Narrenschap met daaronder Allegorie.

Waarschijnlijk heeft een 19de-eeuwse kunsthandelaar het drieluik opgedeeld. Hij scheidde beide deurtjes in voor- en achterkant. Ook heeft hij de twee halve `Marskramers' van het drieluik in gesloten toestand losgemaakt van het geheel en ze aan elkaar geplakt tot een compleet schilderij. Zo is Dood van een Vrek vrijgemaakt en hield hij van de andere deur Narrenschip en Allegorie over. Doordat Narrenschip boven Allegorie stond, waren ook deze twee taferelen eenvoudig van elkaar te scheiden. Zo had de kunsthandelaar vier schilderijen voor de handel.

De stukken raakten in een soort diaspora over de wereld verspreid. Over het middendeel is weinig bekend, al wordt aangenomen dat het Laatste Oordeel er op stond. Klein heeft vastgesteld dat al het gebruikte hout van dezelfde boom afkomstig is. Verder passen de delen nu nog redelijk op elkaar.

De ontdekking is in artistiek opzicht interessant, omdat iedereen dacht dat de vier genoemde taferelen verdeeld over een tijdspanne van twintig jaren waren geschilderd. ,,Zo werd gedacht dat Narrenschip en Dood van een vrek jeugdwerken waren en Marskramer een later werk, dat min of meer al de Renaissance aankondigde. Maar dat is dus waarschijnlijk niet het geval geweest'', aldus een woordvoerder van Boijmans.

Jheronimus Bosch, die slechts vijfentwintig schilderijen heeft gemaakt, staat vooral bekend als schilder van wereldse onderwerpen. Deze vier schilderijen werden daar ook toe gerekend. Na samenvoeging ontstaat echter mogelijk één religieus werk, zodat de verhouding tussen religieuze en profane onderwerpen in Bosch' oeuvre ingrijpend verandert. Bosch zou wel eens religieuzer en meer een kind van zijn tijd kunnen zijn dan tot nog toe werd gedacht.

De Bosch-tentoonstelling omvat achttien beschilderde panelen en zeven tekeningen van de raadselachtige meester (ca. 1450-1516), werken uit zijn atelier en omgeving en stukken van andere meesters die door hem werden geïnspireerd, zoals Dalí en Ensor.