SuperBelgen en ÜberDeutschen

Hunch heet het tijdschrift van het Berlage Instituut in Rotterdam. Op het eerste gezicht is dit een vreemde naam voor een tijdschrift van een instituut dat zich `postdoctoraal laboratorium van architectuur' noemt. De meeste Nederlanders kennen het woord in de betekenis van bult, zoals in The hunchback of the Notre Dame. Maar het woord blijkt volgens het woordenboek ook `voorgevoel' te betekenen. Hunch zou dus bedoeld kunnen zijn als het verslag van het testen van intuïtieve ideeën in het laboratorium van het Berlage Instituut.

Dit is het onregelmatig verschijnende, Engelstalige Hunch dan ook ten dele. Zo staat in het nieuwste nummer een uitgebreid verslag van de lessen die het Rotterdamse architectenbureau MVRDV gaf aan studenten van het Berlage Instituut. Het laat weer eens zien hoe dit bureau eindeloze statistische gegevens omzet in ontwerpen. Daarnaast bevat Hunch 3 allerlei stukken, van dagboeken van studenten tot bijdragen van docenten als Ben van Berkel en Caroline Bos over globalisering. Om de variatie te beklemtonen zijn de stukken allemaal op een verschillende manier vormgegeven. Twee stukken springen eruit. Het eerste is een mooi lang foto-essay van de Amerikaanse architectuurfotograaf Julius Schulman, waarin zijn foto's zijn voorzien van commentaar dat Schulman zelf gaf tijdens een lezing aan het Berlage Instituut. Schulman is dé fotograaf van het Amerikaanse modernisme geworden, en in zijn bijschriften verwijt hij sommige architecten dat ze eigenlijk niet in mensen zijn geïnteresseerd. ,,Architects, please be human about architecture'', roept hij.

Het tweede opmerkelijke stuk is een verslag van een verhandeling die Rem Koolhaas hield tijdens een `seminar' op de TU in Delft. Gevraagd naar zijn oordeel over de nu al beroemd-beruchte Villa VPRO van MVRDV uit 1997 in Hilversum, begon Koolhaas een tirade tegen de Nederlandse critici. Nederlandse beroemdste architect speelde met verve de rol van papa die niet boos is maar verdrietig. Hij nam het MVRDV niet kwalijk dat hun Villa VPRO met zijn gebogen vloeren zoveel lijkt op zijn eigen eerdere, maar nooit uitgevoerde ontwerp voor de bibliotheek van Jussieu in Parijs. Nee, hij toonde zich slechts teleurgesteld over de critici die wel de overeenkomsten tussen beide ontwerpen zagen maar niet de verschillen. In de bibliotheek van Jussieu waren de hellende vloeren bedoeld als een voortzetting van de grootstedelijke ruimte van Parijs, legde hij uit. Maar de Villa VPRO staat in een landelijke omgeving, zodat de in elkaar overlopende verdiepingen hier een loos en opportunistisch gebaar zijn.

Koolhaas' kritiek op de Villa VPRO doet denken aan de Romeinse architect Vitrivius die de zestiende-eeuwse Palladio zou verwijten dat hij plechtige klassieke tempelfronten gebruikt voor zoiets banaals als rijkeluisvilla's in de Veneto.

Maar het mooie van de meeste architectonische middelen is nu juist dat ze allerlei verschillende doelen kunnen dienen. Zo is ook een hellingbaan een neutraal middel dat de oude Grieken al gebruikten in hun tempels. In de twintigste eeuw paste Le Corbusier hellingbanen even gemakkelijk toe in zijn villa's als in zijn Tsentrosojoez-theater in Moskou.

Dit wil nog niet zeggen dat Koolhaas tijdens zijn voordracht in Delft alleen maar onzin debiteerde over de Nederlandse architectuur(kritiek). Nederlandse critici hebben hun kritische rol verloren en zijn de verkopers van Nederlandse architectuur geworden, beweerde hij. Daar zit veel waars in: er zijn inderdaad Nederlandse critici die als arbeidsdoel de bevordering van het werk van bepaalde architecten hebben. Ze hebben hechte banden met architecten, over wie ze met staatssteun glossy boeken schrijven die nog het meest lijken op heel dikke en dure reclamefolders.

De apotheose van de verkoopbevorderende kritiek hiervan noemde Koolhaas Bart Lootsma's boek Superdutch dat vorig jaar op het hoogtepunt van de internationale hype over Nederlandse architectuur verscheen. ,,Stel je voor hoe we zouden moeten kotsen als er een boek was dat SuperGermans zou heten'', zei Koolhaas. ,,Of lachen om SuperBelgians, hinneken om SuperFrench en klagen over SuperAmericans.''

Hunch 3. Distributie: Idea Books, 164 pag., ƒ29,50