Niet elke joodse raad was fout

In Enschede ging het zo, vertelt de bakkersdochter. Vader kwam thuis en vroeg: doen we mee of staan we aan de kant? Toen zeiden de kinderen: we doen mee. Dus kreeg het bakkersgezin joodse onderduikers in huis.

Als meer gezinnen hadden `meegedaan', waren er minder joden uit Nederland weggevoerd. Ruim 1.300 mensen telde de joodse gemeenschap in Enschede, en bijna vijfhonderd van hen overleefden de Tweede Wereldoorlog. Ruim eenderde deel, meer dan elders in Nederland. Dat was vooral te danken aan de Joodsche Raad Enschede, die zich in tegenstelling tot andere lokale joodse raden en de nationale Joodsche Raad weigerde te onderwerpen aan de bezetter.

Volgens zijn kleindochter had Sig Menko, voorzitter van de Joodsche Raad Enschede, niet het gevoel dat hij verzetswerk deed. Hij was niet zozeer tégen de Duitsers, maar vóór de mensen. Samen met zijn mede-bestuursleden Isedoor van Dam en Gerard Sanders leidde textielfabrikant Menko een effectieve onderduikorganisatie. De documentaire Van onmacht naar kracht is gemaakt door Sanders' kleindochter René. Eerder maakte zij Ik bedek mijn Schmertz met mijn nerts, over drie Duits-joodse dames in Amsterdam-Zuid.

Met haar film wil Sanders naar eigen zeggen het beeld van joodse lijdzaamheid bestrijden. De Joodsche Raad Enschede leent zich daar uitstekend voor. Het is een mooi, heroïsch verhaal over mensen die – achteraf bezien – een zoveel betere keus maakten dan al die andere joodse voormannen die kozen voor samenwerking met de nazi's `om erger te voorkomen'. Toen Menko tijdens een bijeenkomst van de Joodsche Raad in Amsterdam wilde weten hoe men over onderduiken dacht, kreeg hij van voorzitter Cohen te horen: ,,Mijnheer Menko, dat woord komt in ons vocabulaire niet voor.''

Het verhaal is bijna té mooi. Niet alleen de joodse voormannen maakten in Enschede de juiste keuze, de dromerige dominee Leendert Overduin vroeg huis aan huis om onderduikadressen, en zelfs de niet-joodse textielfabrikanten betaalden royaal mee aan de onderduik. En dat terwijl de verhouding tussen joden en niet-joden kon worden omschreven als ,,niet-vriendschappelijk'', aldus Menko's kleindochter.

Een verklaring voor de uitzonderingspositie van Enschede geeft Sanders niet. Misschien is dat teveel gevraagd voor een documentaire van vijftig minuten, maar iets meer vragen hadden wel kunnen worden beantwoord, ten koste van de herhaalde beelden van de synagoge en de drie hoeden van de bestuursleden. Dat het mooie onderwerp niet uitputtend is behandeld, vonden de makers kennelijk ook. De site www.joodscheraadenschede.nl, die nog wordt uitgebreid, biedt informatie over het joodse leven in Enschede voor, tijdens en na de oorlog.

Van onmacht naar kracht, RVU, Ned3, 20.32-21.30u.