Vrucht van domesticatie

Net als kleine kinderen kunnen honden heel goed snappen wat (grote) mensen bedoelen als ze ergens naar wijzen, en zelfs als ze er alleen maar naar kijken. Chimpansees hebben daar meer moeite mee. Dit betekent niet dat honden slimmer zijn dan apen. Het komt doordat ze meer ervaring hebben in het herkennen van menselijke gebaren. Geen wonder. Ze leven al lang met mensen samen.

Onderzoekers van de Hongaarse Eötvös Loránd Universiteit in Boedapest herhaalden een eerder experiment van de Amerikaanse primatoloog Povinelli. Maar in plaats van met apen en driejarige kinderen werkten ze met honden: acht teefjes en zes reuen. De honden (onder meer zeven Belgische herders) waren gekozen uit een al bestaand onderzoeksprogramma. De eigenaren waren bij het experiment aanwezig, maar een onderzoekster (steeds dezelfde) voerde de testen uit. (Journal of Comparative Psychology, juni 2001).De honden kregen hints waarmee ze verborgen voedsel moesten vinden. Steeds hadden ze de keuze tussen drie bakken met dubbele bodems waar het eten in kon zitten. De honden werden recht voor de bakken gezet, ongeveer twee meter ervandaan. De onderzoekster zat er tegenover, vlak achter de bakken.

Na een korte training in het reageren op een wijzende hand, kwam het echte onderzoek. Dat bestond uit zes sessies van elk twaalf testen. Op drie manieren gaf de onderzoekster de honden hints: met hoofd en ogen in de richting van de juiste bak (at target), met alleen het hoofd in de richting van de bak en de ogen omhoog kijkend (above target), en tenslotte alleen strak kijkend waarbij ze haar hoofd en lichaam niet bewoog (eyes only).

Met de at target-test hadden de honden geen problemen. Maar van de above target-test snapten ze niets. Het was hun niet bij te brengen dat je blijkbaar iets kunt aanwijzen zonder ernaar te kijken of wijzen. De eyes only-test leverde een opvallend resultaat op. In het begin snapten de honden het niet, maar nadat de test drie keer was herhaald, steeg het aantal niet willekeurig juiste reacties aanzienlijk.

Het experiment geeft interessante uitkomsten bij vergelijking met de proeven van Povinelli met chimpansees en kleine kinderen. Op de eerste test scoorden de kinderen en honden vergelijkbaar goed (beter dan de apen), maar op de tweede test scoorden de chimpansees beter. Voor honden (en kinderen) is kijken blijkbaar zo'n belangrijke hint dat ze er niks van snapten als die er niet bij zat. Apen kenden die restrictie niet en konden net zo snel leren om de juiste keuze te maken uitsluitend aan de hand van de stand van het hoofd van de onderzoekster. Overigens hebben testen van Zuid-Afrikaanse onderzoekers laten zien dat ook dolfijnen kunnen leren begrijpen dat wijzen en strak ergens naar kijken bij mensen een betekenis heeft.

Kinderen en chimpansees reageerden allebei zwak op de eyes only-hint. Zij begrepen niet dat starende ogen een communicatieve functie kunnen hebben. Maar honden wel, want dat is de manier waarmee soortgenoten elkaar hun plaats in de rangorde wijzen. De onderzoekers denken dat de honden de eyes only-hint in het begin wellicht verkeerd interpreteerden, maar snel in de gaten kregen dat de betekenis ervan een beetje anders was dan ze hadden gedacht. Vandaar dat ze er in de latere tests wel goed op reageerden.

De onderzoekers concluderen niet dat honden slimmer zijn en op dit gebied meer kunnen leren dan apen en dolfijnen. Ze verklaren de uitkomsten vooral uit het feit dat honden altijd in het gezelschap van mensen verkeren en gezien hun afhankelijke situatie veel alerter zijn dan apen op menselijke gebaren. En omdat honden al zo'n tienduizend jaar geleden zijn gedomesticeerd, zou je zelfs kunnen denken aan een evolutionaire aanpassing.