Berging van de Koersk is feuilleton met onzekere afloop

Precies een jaar geleden verongelukte de Russische kernonderzeeër Koersk. Duikers bereiden de berging voor, maar of die ook de oorzaak van de ramp aan de oppervlakte brengt?

Of het werk op schema ligt? ,,De Russische televisie zegt van wel'', knipoogt `Animal' Mark, de leider van de Britse duikers die al vier weken gaten boren in de gezonken Russische kernonderzeeër Koersk. Aanvankelijk houden ze zich keurig aan de bedrijfslijn: het gaat lukken dit jaar. Maar vier halve liters bier later denken de meesten daar anders over. ,,We zijn gewoon een maand te laat begonnen.''

Na drie weken op de bodem van de Barentzs Zee en één week decompressie is de Britse duikploeg van Smit Internationale in Moermansk boven water gekomen. Tien dagen vrij. De één gaat mountainbiken in de Franse Alpen, de ander uitrusten aan de Engelse Rivièra, daarna wachten hun weer lange weken van gaten boren en kabels in de Koersk pluggen. Maar vanavond ruiken de prostituées van Hotel Poollicht geld. Een groeiende zwerm nerveuze Russinnen cirkelt rond de Britten en Schotten in de Barentsbar. Mark: ,,Na zes weken op zee zijn we béésten!''

Het is een tredmolen daar op de zeebodem, mopperen de duikers. ,,Het lijkt romantisch, zo'n Russische onderzeeër, maar voor mij kan het net zo goed een oliepijp in de Noordzee zijn. Gewoon een stuk metaal waarin je gaten boort'', zegt John uit Manchester. Zes uur ploeteren in het ijskoude water, daarna de verveling van de duikklok en de decompressiekamer. ,,Slapen, naar Amerikaanse rotvideo's kijken. Geschreeuw en explosies, net waar ik behoefte aan heb.''

Hun werkgevers, de Nederlandse bedrijven Mammoet en Smit-International, hebben nog anderhalve maand om het zwaarste object te bergen dat ooit van de zeebodem is gelicht: de 9.000 ton zware Koersk. Daarna maken de herfststormen het werk onmogelijk.

Wat er gebeurt als de berging mislukt, is al even mysterieus als de ondergang van de Koersk zelf, vandaag precies een jaar geleden. Was het een ongeval bij een proeflancering van een experimentele torpedo? Botste ze op een Amerikaanse spionageduikboot? Werd ze geraakt door een raket van atoomkruiser Peter de Grote? Werd ze overvaren door atoomkruiser Admiraal Koeznetsov, die nog steeds in het droogdok bij Galmpoesjka ligt? Er zijn aanwijzingen dat het Kremlin het zelf ook niet weet. ,,Een ding is zeker: met de Koersk komt ook de waarheid boven water'', zegt marine-expert Sergej Filippov van de milieuorganisatie Bellona. ,,Een andere vraag is of het Kremlin die met de rest van de wereld zal delen.''

Veel waarnemers waren er lang van overtuigd dat de Russische overheid de Koersk helemaal niet wilde bergen. Maar de marine patrouilleert intensief rond het wrak. Vorig najaar bracht ze tientallen dieptebommen tot ontploffing: de NAVO zou proberen met mini-onderzeeërs de Koersk te benaderen. Onlangs verklaarde marinetopman Ivan Fedin dat ,,buitenlandse onderzeeërs zijn gesignaleerd die probeerden het gebied binnen te dringen''. Er ligt kennelijk iets vreselijk belangrijks in het wrak.

Dat zou ook de haast verklaren. Het takelbedrijf Mammoet kreeg op 18 mei de opdracht de Koersk te bergen, louter en alleen omdat het beloofde de klus nog dit jaar te klaren. Een erezaak, zo luidt de officiële lijn: Poetin heeft de nabestaanden beloofd nog dit jaar de lichamen te bergen. ,,Een beetje vreemd'', meent Nadjezda Tilik, moeder van de omgekomen verbindingsman Sergej. ,,De Russische traditie wil dat het wrak de grafkist van de zeeman is. Wat de zee neemt, is van de zee.''

De twee kernreactors van de Koersk dan? Zij vormen een ecologische tijdbom, maar die heeft de Noordelijke Vloot in overvloed. Op de marinebases rond Moermansk liggen 71 nucleaire onderzeeërs weg te roesten, het merendeel met de reactors en brandstof nog aan boord. Alleen door ze vol lucht te pompen blijven de karkassen drijven. Elders ligt honderd ton brandstof en atoomafval van nucleair aangedreven duikboten, kruisers, ijsbrekers en vuurtorens te wachten op verwerking. Radioactieve besmetting 130 kilometer op zee is wel het minste probleem van nucleair kerkhof Moermansk.

Defensiespecialist Pavel Felgenhauer schrijft in The Moscow Times dat de hele zaak draait om 22 Granit-kruisraketten die in containers aan de romp van de Koersk zijn bevestigd. De Amerikaanse vloot vreest de Granit, die is ontworpen om vliegdekschepen te vernietigen. Ze vliegen in zwermen laag over het water en communiceren onderweg met elkaar. Raakt er één uit koers, dan corrigeren de anderen hem. De NAVO zou graag een blik werken op het geleidingssysteem of de radarfrequentie van de Granit, meent Felgenhauer.

De duikers in de Barentsbar bevestigen dat de Russen grote haast hebben. ,,Ze werken dag en nacht, we hebben de hele marinetop al aan boord gehad.'' Maar snel vordert hun karwei niet: slechts 10 van de 26 gaten in de binnenwand zijn geboord. Door die gaten worden kabels met pluggen getrokken, waarna de romp van de Koersk – zonder de nog af te zagen neus – ergens in september naar het hijsplatform The Giant wordt opgetakeld. Een veel te krap tijdsschema, denken de duikers. Alleen de Schot Tom gelooft er nog in. ,,Straks zitten we op twee gaten per dag.''

Risico's? ,,Er is geen straling, we weten waar de torpedo's liggen'', zegt John. ,,Misschien komen er nog lijken door de gaten naar buiten drijven, maar op dat horrormoment ben ik voorbereid.'' Want de huurlingen zijn the best in business, veel beter dan de Russische duikers die hen bijstaan (,,volstrekt ongetraind, ze zitten ons vooral in de weg'').

Mochten de duikers het karwei tijdig klaren, dan worden ze de sterren van een tot in de puntjes geregisseerde mediathlon. Maar voorlopig is `The Lifting of the Kursk' een feuilleton met onzekere afloop. Het Kremlin lijkt het vooral te zien als een vingeroefening in `nieuwe openheid'. De ondergang van de onderzeeër was namelijk ook op pr-gebied een ramp. Marinewoordvoerders logen erop los en spraken elkaar tegen, de vloot weigerde buitenlandse hulp. Toen de marinetop eindelijk overstag ging, was het te laat voor de 23 bemanningsleden die de ramp hadden overleefd in een luchtbel – hooguit 24 uur, zegt de vloot, ruim een week, zo wordt hier gefluisterd. En terwijl er onzekerheid over hun lot voortduurde, was president Poetin aan het waterskiën in de Zwarte Zee. Er volgde een storm van kritiek.

Dergelijke blunders worden nu niet meer gemaakt. Het mediabeleid is in de capabele handen van Sergej Jastrzjembski, die de afgelopen tijd als woordvoerder voor Tsjetsjenië de informatiestroom volledig wist te controleren. Zijn hand is nu al zichtbaar in Moermansk. Nabestaanden van de bemanning, die dit weekeinde de ramp herdenken, werden met busjes snel van het vliegveld naar marinebasis Severomorsk gereden. Ze zouden eens kunnen praten over hun open brief aan president Poetin van begin juni, waarin ze – naast dank voor de goede zorgen – aandringen op een proces tegen degenen die tijdens de ramp zolang talmden met het inroepen van buitenlandse hulp.

Binnenkort komt er in Moermansk een perscentrum, professionele woordvoerders, een videoscherm: de stad is klaar voor de invasie van duizend journalisten. Maar nu is de pers nog niet welkom en kaatsten de journalisten van slagboom tot slagboom, totdat hen niets anders rest dan een gesprek met gouverneur Jevdokimov, die verklaart dat ,,de openheid zich ontwikkelt en zal ontwikkelen'' en ,,het perscentrum en ik altijd voor u klaarstaan''. Gelukkig zijn er nog Britse duikers.