Wiegend van verdriet

De voorstelling `Trojaanse vrouwen' die toneelgroep De Appel onlangs op het strand van Terschelling speelde, verhuist in de nazomer naar de kust bij Scheveningen. ,,De kustwacht heeft ons verzocht de lichten te doven als er een schip nadert.''

Bij windkracht zeven onder een plots gitzwarte hemel stond actrice Geert de Jong op het weidse strand langs de waddenkust van Terschelling. Zij vertolkte de rol van godin Athena in Trojaanse vrouwen van Euripides door toneelgroep De Appel. De zomer was net begonnen ginds op het eiland tijdens het jaarlijkse theaterfestival Oerol, waar de voorstelling in de regie van Çanci Geraedts in première ging. Athena zei vanaf een negen meter hoge plek: ,,Laat de hemel zwarter worden dan de hel, laat mij de Grieken uit Troje treffen met de bliksem.''

Juist op dat ogenblik schoten er zigzaggende bliksemflitsen uit de dreigende wolken. Er ging een siddering door de toeschouwers. Dit was magie, een wonder van samenspel tussen theater en natuur. De eilanders hadden nog wel voorspeld dat er in juni geen kans op onweer is. Later kwam er springvloed bij die het decor vernielde.

Euripides' klassieke tragedie, geschreven 415 voor Christus, is bij uitstek geschikt voor een soms woeste, soms verstilde locatie als duinen, strand, zee. Het stuk verhaalt het verdriet van de vrouwen van Troje die door de Grieken gevangen zijn genomen op het strand van Thracië. Hun mannen zijn afgeslacht in de oorlog. Kinderen en kleinkinderen worden gruwelijk vermoord. Nu wachten de Grieken op gunstige wind om uit te varen naar hun thuisland en de buitgemaakte vrouwen onder elkaar te verdelen. Een wrede vrouwenroof die in de klassieke literatuur zijn weerga niet kent.

Regisseur Çanci Geraedts beschouwt het drama als een gedicht. ,,Het gaat over afscheid, verdriet, gemis'', zegt ze. ,,Het is een grimmig gedicht, schitterend geschreven poëzie, over het gruwelijke lot dat de weerloze vrouwen treft.''

De voorstelling op Terschelling bezat een intensiteit die zeldzaam is in het theater. Ontwerper Arnold Hoevers bouwde op het strand een reusachtige burcht in de vorm van een galjoen. Op de kop prijkt een paardenhoofd als een verwijzing naar het Paard van Troje. Hier, in dit kampement, worden de vrouwen overgelaten aan de grillen van de oorlogszuchtige Grieken, met hels kabaal rondscheurend op crossmotoren. Komende tijd krijgt Trojaanse vrouwen een nieuwe locatie op het Zuiderstrand van Scheveningen, vlak aan het uit basaltrotsen opgetrokken havenhoofd waar de zee bruisend tegenaan slaat.

Çanci Geraedts en Hoevers kijken naar de nu nog lege plek in het zand, waar het fort der Grieken eerdaags moet verrijzen. Reusachtige containerschepen varen voorbij. Een zeilboot kiest zee. Geraedts vindt de plek nog spannender dan het strand aan de Waddenzee. Ze zegt: ,,De Noordzee ruist hier luider en is dichterbij, heeft iets angstaanjagends. Bovendien geeft de nabijheid van de haven sterker het idee dat de Grieken uit gaan varen, de grauwe zee op met die verre horizon.''

Ze speurt naar de toekomstige oprit voor de crossmotoren van de Griekse soldaten. ,,In mijn jeugd vond ik die jongens met hun motoren die ze brullend lieten draaien heel eng. Tegelijkertijd gaat er een fascinatie van uit, zijn die motoren zelfs erotisch. Op Terschelling vonden de actrices het heerlijk en opwindend om zich na afloop van de voorstelling door de jongens met die motoren naar het hotel te laten brengen. Een van de acteurs wilde zelf rondracen.''

Niet alleen de motoren, ook een louche Amerikaanse gangsterslee geeft aan de voorstelling een onheilspellende sfeer. Carol Linssen als de malafide watergod Poseidon komt erin aangereden. Losjes en zelfbewust stapt hij uit, zwarte hoed op, gloeiende sigaret in de boosaardig vertrokken mondhoek. Met een blik als van een overwinnaar kijkt hij keurend naar de Trojaanse vrouwen die in schaarse kledij voor hem staan te trappelen als jonge dieren. Andere acteurs, die Griekse bende, voegen zich bij hem. Er klinken mitrailleurschoten. De Grieken vieren hun macht. Geraedts en vormgever Hoevers wilden oorspronkelijk een geperforeerde mat op het zand leggen, gevuld met een rode vloeistof. Als de Trojaanse vrouwen daaroverheen liepen zouden er rode bloedspatten rondvliegen. Maar dit prachtige theatrale idee kon geen doorgang vinden. Hoevers: ,,Er bestaat geen natuurvriendelijk kunstbloed. Na afloop kon die rode vlek niet uitgewist worden.''

Francis Bacon

Acteur Carol Linssen beeldt Poseidon uit als een pervers personage, dat geniet van het kwaad dat hij sticht. Met zijn zwarte mantel, de donkere hoed laag op de ogen gedrukt en sjaal nonchalant omgeslagen straalt hij gevaar uit. ,,Ik liet me inspireren door het schilderwerk van Francis Bacon'', legt hij uit. ,,Zo'n zelfde duivelse en bloedwellustige figuur die geniet van het leed en daar tegelijk de schoonheid van inziet. De manier waarop Poseidon kijkt getuigt van een fascinatie voor de kwellingen die hij de vrouwen aandoet. Ik ben geen brave of verzoenende god, ik creëer de oerkracht van het geweld, namelijk anderen – in dit geval vrouwen – pijn berokkenen.''

Het spelen op het strand van Terschelling, en deze nazomer van Scheveningen, ondergaat hij als een `aangrijpende ervaring'. ,,Je bent als acteur helemaal niets in die almachtige leegte van het landschap, minder dan een zandkorrel. Ik moet het publiek verleiden, ik wenk ze als het ware naderbij en zeg dat wij samen deze voorstelling gaan bekijken. Onder de open hemel moet je het stellen zonder de stilte en veiligheid van de schouwburgzaal. De natuur is je grootste medespeler én tegenstander. Tegen de elementen leg je het altijd af. Zelfs bij windkracht zeven, acht speelden we verder. Ik moest met mijn ene hand de hoed vasthouden, met de andere een sigaret en met de derde de kraag van mijn jas opzetten. Soms brandde de zon, zeker overdag als we matinee speelden. Een andere keer was het zo koud dat we het ritme opjoegen om het warmer te krijgen. Straks op Scheveningen zal het weer anders zijn. Daar is de zee dwingend aanwezig, bij Terschelling ontwaarde ik niets dan ruimte om me heen en heel in de verte enkele drooggevallen schepen. De grootste moeilijkheid is om aan de tekst beeldkracht te geven. Het kleinste gebaar moet gezien worden door de toeschouwers, en dat waren er vaak duizend die in het zand rondom zaten, als het ware in de buik van het schip.''

Godfather

Linssen treedt op als Godfather. Aan het slot omarmt hij een van de strijders. De boze missie is geslaagd. Geraedts ziet het stuk als een uitbeelding van de hechte band tussen de Grieken. Don't fuck the family zou het motto kunnen zijn. ,,Poseidon en Athena zijn wrede goden die een spelletje aan het dobbelen zijn met de levens van de vrouwen. Het fascinerende van deze tragedie is dat de mens altijd weer de goden aanroept, maar de goden zijn niet te vertrouwen.''

Actrice Sacha Bulthuis is de personificatie van het leed. Zij speelt koningin Hekabe, vastgebonden tronend op een kleine tafel die door vier mannen wordt gedragen. De roodfluwelen, wijd uitstaande mantel waarin ze is gekleed ontneemt haar elke bewegingsvrijheid. ,,Bovenop dat tafeltje heb ik enorme hoogtevrees, ik heb zelfs al hoogtevrees als ik op een krant sta. Ik wieg daar van verdriet'', vertelt ze over haar rol. ,,Ik zie Hekabe als een vrouw die nooit heeft gelopen maar altijd werd gedragen, ze heeft alleen maar kinderen gebaard, twintig of meer. Daarom koos ik voor dat tafeltje als een wankele troon. De angst die ik heb probeer ik om te zetten in zeggingskracht en uitstraling. Door op dit strand te spelen begreep ik pas goed de Griekse tragedies. Die hitte. De zon. De leegte. Ik wil eigenlijk altijd doorspelen, ook tijdens regen of storm. Die theemuts waarin ik gehuld ben, wordt loodzwaar van de regen en ik zie de jongens die me ondersteunen langzaam in het zand wegzakken. Ik ben ook weleens bijna weggewaaid. Het deert me niet. Als je eenmaal met de elementen in zee gaat, moet je tot het uiterste durven gaan.''

De Scheveningse voorstelling speelt zich af op een steenworp van het Appeltheater aan de Duinweg, waar Sacha Bulthuis, Geert de Jong, Carol Linssen en de andere spelers van Trojaanse vrouwen met regisseurs als Erik Vos en Aus Greidanus voorstellingen maakten die van dezelfde doorleefde acteerkunst getuigden als deze. Trojaanse vrouwen is de eerste voorstelling op locatie. Geraedts: ,,Het vereist van de acteurs veel mentale en fysieke kracht om zonder de beschutting van de theatermuren op te treden. Natuurschoon wint het bijna altijd van het gestileerde realisme, dat theater toch altijd is. Op Terschelling was de zonsondergang vaak zo adembenemend mooi dat ik mijn hart vasthield voor de spelers. Konden ze daar tegenop? Het liefst wil ik de voorstelling twee keer per etmaal opvoeren, bij zonsondergang en zonsopkomst. Dat kan jammer genoeg niet. Nu hebben we matinee. Het was voor mij de grootste verrassing dat ik het dan nog mooier vind dan 's avonds. In de middag is het licht, juist aan het strand, hard en genadeloos. Er is niet die verzachtende sfeer van lyrische zonnestralen. De matinee is als een foto in zwart-wit, de avondvoorstelling lijkt meer op een polaroid.''

De natuur als tegenspeler is wat Carol Linssen het `aangrijpende' noemt van het spel op Terschelling en Scheveningen: ,,Ik kan me dans voorstellen op de vlakte van zand, bewegingstheater, muziek, maar een gesproken tekst, dat eigenlijk niet. De natuur trekt zich niets aan van ons toneelspel. Als acteur probeer ik elk gebaar betekenis en reikwijdte te geven. Even met de punt van je schoen door het zand strijken bijvoorbeeld, of een kleine dansbeweging maken. Dat werkt. Dat zuigt de aandacht van de toeschouwers naar mij toe, of naar de andere spelers.''

Sacha Bulthuis vergelijkt de ruwstenen havenhoofden van Scheveningen met de Leeuwenpoort van Mycene in Griekenland. ,,Hoe vaak ik hier ook geweest ben, de overeenkomst valt me pas op nu ik me voorbereid op mijn rol. Die poort in het eeuwenoude Mycene met aan weerszijden de metershoge leeuwen is theatraal en dat geldt ook voor deze Scheveningse haven. Met enige verbeeldingskracht is het niet moeilijk je voor te stellen dat aan het eind van de tragedie het Griekse galjoen inderdaad uitvaart met de oostenwind in de zeilen. En, behalve met de Trojaanse vrouwen, ook met de toeschouwers aan boord.''

Jammerklacht

Euripides' tragedie is een van de meest gespeelde in de Nederlandse theatergeschiedenis. Zo werd de jammerklacht van Hekabe in 1963 vertolkt door Ank van der Moer en dit seizoen bij het Onafhankelijk Toneel door Ria Eimers. Doordat Sacha Bulthuis op haar hoogverheven troon zit, voorkomt ze het geijkte beeld dat ze handenwringend gaat rollen in het zand, onderwijl haar klacht krijtend. Die troon en ook haar soevereine stem geven grandeur aan haar rol. ,,Het mag beslist niet sentimenteel of melodramatisch worden'', zegt Çanci Geraedts.

Een geliefde rol is die van zieneres Kassandra, dochter van Hekabe die wordt uitgehuwelijkt aan aanvoerder Agamemnon. In 1963 vertolkte Ellen Vogel deze rol. Nu speelt Mirjam Stolwijk haar op onvergetelijke wijze: een hoepel zwiept rond haar onophoudelijk bewegende lichaam. Zo, gedragen door de energie uit haar heupen, houdt ze haar woedende monoloog over de vrouwenverslindende mannen. Ze is kwetsbaar en tegelijk grimmig. De mannen zullen haar uiteindelijk verbranden. ,,Die hoepel was een vondst om het tollende van haar gedachten weer te geven'', verklaart Geraedts. ,,Zij is bezeten, ze hoort stemmen en ziet visioenen. Daarom kan ze ook gerust in het Fries praten en dan weer in het Nederlands. Die vrolijke hoepel herinnert aan de jaren vijftig of zestig, de tijd van de nozems op hun bromfietsen, maar hij houdt haar ook gevangen.''

Niet alleen de ruisende branding van de Noordzee maakt de voorstelling op Scheveningen anders dan aan de Waddenkust, het gezelschap moet ook rekening houden met de scheepvaart. ,,De kustwacht heeft ons verzocht de lichten te doven als er een zeeschip nadert'', zegt decorontwerper Hoevers licht geamuseerd. ,,Tegenwoordig bezitten de schepen geavanceerde apparatuur, zoals radar. En dan nog kunnen ze ons theaterspel aanzien voor een lichtend baken. Het zou wel mooi zijn als zo'n schip ineens het strand op stoomt. Alsof wij jutters zijn, erop uit om een rijk beladen schip te misleiden. Dat was een goede gewoonte op Terschelling, en nu halen wij die naar Scheveningen.''

Trojaanse vrouwen van Euripides door De Appel. Regie en bewerking: Çanci Geraedts. Scheveningse Strand tussen La Cantina en Havenhoofd. Vanaf 24/8 t/m 8/9. Aanvang 21.30uur. Res.: 070-3502200.