Onbenul en ongemak van de macht

Iedereen weet dat macht aantrekkelijk is. Tegelijk weet niemand hoe dat komt. Een belangrijke reden daarvoor is ongetwijfeld dat echte macht zich in zwijgen hult. Machthebbers praten niet, niet over hun macht tenminste. Alleen daarom al is het laatste nummer van De Gids interessant. De redactie vroeg achttien mensen om de macht van hun functie uit te leggen, maar beperkte zich daarbij niet alleen tot machthebbers, maar vroeg ook voormalige machthebbers.

Dat levert een mooi ensemble op. Philippe Bär, de voormalige bisschop van Rotterdam doet mee, net als Laurens van Krevelen, voormalig uitgever bij Meulenhoff en Marijke van Hees, voormalig PVDA-voorzitter. Samen met onder meer mr. Asscher (`De macht van de rechter'), A. van Dantzig (`De macht van de psychiater'), Maartje Somers (`De macht van de criticus'), Hanja Maij-Weggen (`De macht van de europarlementariër') en Saskia Stuiveling (`De macht van de Algemene Rekenkamer') geven ze een mooi overzicht van het beeld dat Nederlandse machthebbers van zichzelf hebben.

Zoals te verwachten valt draaien de meeste betrokkenen nogal schaapachtig om de hete brij heen. Niemand stelt onomwonden dat-ie macht lekker vindt. Allemaal mompelen ze dat hun macht eigenlijk weinig voorstelt en door de buitenwereld wordt overschat. En dat heeft vast weer te maken met de `kwade reuk' waarin macht volgens verschillende auteurs staat. Alleen historicus H.W von der Dunk is hier prettig helder over: ,,Wat is macht? Het is het vermogen anderen zijn wil op te leggen. Dat veronderstelt in beginsel onwil van die ander. Als de ander zich niet verzet kan ook niet blijken wiens wil en dus wiens macht het sterkst is. Het breken van andermans wil is het naakte en meest overtuigende bewijs van macht.''

Von der Dunks stelling maakt ook duidelijk waarom de toon van de stukken in deze Gids zo verschilt. De eervol opgestapte of nog functionerende machthebbers bagatelliseren hun macht, de verworpenen en ontslagenen zijn daarentegen meestal boos. Hun wil is gebroken, een ander bleek machtiger en hun stukken vormen het bewijs van het feit dat zoiets moeilijk te verkroppen is.

Het bitterst van allemaal is Frank Ligtvoet, tot april van dit jaar Hare Majesteits Ambassaderaad voor Culturele Zaken op het Consulaat Generaal in New York. Ondanks die hoofdletters merkte Ligtvoet al snel na zijn aantreden (in 1996) dat zijn macht beperkt was. Hij was aangesteld om Nederlandse cultuur in de Verenigde Staten te promoten, in principe een zaak voor OCenW, maar om financiële en organisatorische redenen werkte Ligtvoet onder de vlag van Buitenlandse Zaken (BZ). Tussen die twee ministeries werd de attaché vermalen. Wat Ligtvoet betreft lag dat vooral aan BZ. Uit zijn stuk stijgt een onthutsend beeld op van dit departement, dat volgens Ligtvoet vol zit met incompetente onbenullen, wier enige zorg een goede plaats in de pikorde is. ,,De competentie een beleidsstuk van enig belang te produceren [is] bij de afdeling cultuur van BZ afwezig'', aldus Ligtvoet. Wat wil je ook, als een hoge ambtenaar zelfs na het ondersteunen van drie van zijn voorstellingen nog steeds niet weet wie Ivo van Hove is. Onbenullig, ongetwijfeld, maar wie het stuk van Von der Dunk las beseft dat onbenul macht zeker niet uitsluit.

Het aardige aan dit Gids-nummer is dat er ook nog een dubbele bodem in zit. De samenstelling was namelijk mede in handen van Maarten Asscher, die zelf geen bijdrage levert. Wel staat er een stuk in deze Gids van `tandarts' Kees Bokweide, waarvan in deze krant al eerder is opgemerkt dat het vrijwel zeker een pseudoniem van Asscher is. Het feit dat Asscher ervoor heeft gekozen zich ook in dit machts-nummer achter Bokweide te verschuilen is veelzeggend, zeker als je in aanmerking neemt dat Asscher zelf de nodige macht bekleed als topambtenaar op het ministerie van OCenW. Frits van Exter, hoofdredacteur van Trouw merkt het al op: ,,Echte macht [...] hult zich in nevelen. U mag er van alles over dromen, maar u kunt niets aantonen. En u moet zeker niet bij mij zijn.'' Tussen de nevelen knikt Maarten Asscher instemmend.

De Gids: Het ongemak van de macht. Uitg. Meulenhoff 160 blz. Prijs ƒ36,36.