Het balkon van Europa

Nog niet zo lang geleden werd Maastricht beschouwd als een ingedut provinciestadje. Maar de centrale ligging in de `Euregio' heeft Maastricht een mondain imago bezorgd. Met de 17de-eeuwse buurt Wyck als bruisend cultuurkwartier en het voormalige Sphinx-terrein als een moderne woon- en werkwijk.

Op zaterdagmiddag kan je je in het Maastrichtse centrum bijna alleen zijwaarts bewegen. De terrassen op het Onze Lieve Vrouweplein en Sint Amorsplein zitten bomvol uitheemse slenteraars met een Ridderbiertje voor hun neus. In de chique Stokstraat, al decennialang Maastrichts synoniem voor duur en exclusief, stolt de mensenmassa als verderop in de straat een etalagegaper langer blijft staan dan gebruikelijk.

Maastricht ís het centrum van Europa, als je de medewerkers van de Maastrichter VVV mag geloven. Hun favoriete bureauaccessoire is de passer. Graag tekenen ze op de landkaart een cirkel met een diameter van krap vijftig kilometer. Met Maastricht als middelpunt omvat het stedenrondje Luik, Aken, Verviers, Hasselt en Heerlen. Bij honderd kilometer vallen ook Brussel, Namen, Leuven, Eindhoven, Mönchen-Gladbach, Krefeld, Keulen en Düsseldorf binnen het bereik. Nog een paar cirkels verder en de hoofdstad van Limburg is het middelpunt van een gebied dat wordt begrensd door steden als Parijs, Amsterdam en Frankfurt.

Zo'n twee decennia geleden gold dergelijk geografisch gegoochel als borstklopperij. Maastricht werd toen beschouwd als een ingedut provinciestadje waar niets viel te beleven. Het Verdrag van Maastricht in 1991 bracht de stad in het centrum van de belangstelling. ,,Halverwege de jaren zeventig, na het sluiten van de mijnen, zaten we nog in een zwart gat. Nu worden we in één adem genoemd met Amsterdam'', zegt Wim Gloudemans, woordvoerder van de VVV. ,,Per jaar komen hier 15 miljoen dagjesmensen.''

Bij hen worden de studenten niet meegerekend, uiteraard. Maar de studentenpopulatie is wel beeldbepalend geweest voor de stad. De komst van de Rijksuniversiteit Limburg, een kwart eeuw geleden, heeft gezorgd voor de komst van 11.000 studenten en tevens voor het bijbehorende uitgaansleven. In het cafégeroezemoes vermengen nu de inheemse zachte g's en langgerekte klinkers zich met de gutturalen en stemloze v's en z-ten van import-Maastrichtenaren. Op straat hoor je nu bovendien naast Mestreechs en `Hollands' ook Italiaans, Duits, Frans, Engels en zelfs Japans, Russisch en Deens: een talenboeket dat hoort bij een toeristische topper, maar ook bij een stad met meer dan vijftig internationale instellingen binnen de stadsgrenzen. De centrale locatie in de `Euregio' heeft Maastricht een mondain imago bezorgd. De stad is inderdaad, zoals oud-gouverneur Sjeng Cremers al veel eerder stelde, `het balkon van Europa'.

Veel bezoekers sieren een stad, maar sommige mensen vinden dat er een grens is bereikt. ,,Volgens ons is er nog speling in de ochtend en door de week'', zegt Hans Meertens, die als centrummanager bemiddelt tussen gemeentediensten en particulieren. Met de keerzijde van het succes een `ver-Blokkering' van het winkelaanbod door extreem hoge huurprijzen loopt het volgens hem niet zo'n vaart. ,,De strenge welstandsregels en de kleine panden werken als een natuurlijke rem op filialisering. Maar het is wel zo dat vooral speciaalzaken naar de andere kant van de binnenstad verhuizen.''

De andere kant, dat is Wyck uitgesproken als `Wiek' dat lange tijd gold als een kleurloos bruggenhoofd aan de verkeerde kant van de rivier. Wyck was het Maastrichtse Rotterdam-Zuid maar dan zonder de dichtgetimmerde drugspanden, Amsterdam-Noord zonder de bedrijvigheid van het IJ. Dagtoeristen die per trein aankwamen, wisten vaak niet hoe snel ze zich via de Stationsstraat naar de Servaasbrug moesten spoeden om naar het `echte Maastricht' te komen. Nu gebeurt het dat ze de brug niet eens halen en de hele dag in de 17de-eeuwse wijk rondlopen.

Wyck is vrij van de mensenmassa's die horen bij een A-locatie en is daarom des te gezelliger. Op het terras van De Gijsbrecht wordt luidkeels de afgelopen werkweek becommentarieerd, iets verderop bekijken buurtbewoners de op de stoep uitgestalde waren van een eco-groentenboer. Wie goed luistert, hoort links en rechts het ouderwetse geluid van de schellen die in sigarenzaakjes en ambachtelijke vlaaibakkerijen de komst van klanten aankondigen. Op het smalle pleintje voor het treinstation schuifelen dagjesmensen en studenten langs de vergeelde schilderijtjes, vale stoelen en etnokitsch van de wekelijkse antiekmarkt.

Wyck is een stadsdeel waar nog geleefd wordt. Hier heerst na zes uur 's avonds niet de stilte van het rolluikenterritorium, maar de gezellige drukte van stamkroegen met kleedjes op tafel en bistro's waar `friet zoervleisch' wordt gegeten. Tussen de bescheiden winkelpanden houdt een Chinese kruidendokter praktijk en staan een parochieschool, verschillende kerken en een bierbrouwerij allemaal nog in bedrijf. Het merendeel van de huizen aan deze kant van de Maas is nog in particulier bezit.

En als het ligt aan Ton Stille, antiquaar en lid van de Stichting Wyck Cultuur en Boek, dan blijft het zo. ,,Vroeger was de Maas een barrière, maar nu komen steeds meer bedrijven de brug over. We voeren al tweeëneenhalf jaar actie om Wyck buiten het kernwinkelgebied te houden. Want zodra het daarbinnen komt, vliegen de winkelprijzen hier omhoog en hebben we straks ook alleen maar van die ABC-winkels. Dan ziet het er hier net zo uit als in iedere andere Nederlandse stad.''

Om zijn wijk wat zakelijke slagkracht te geven, spant Stille zich in om Wyck om te toveren tot een cultuurkwartier gespecialiseerd in boekhandels en kunstgaleries. Het officiële startschot wordt in de loop van volgend jaar gegeven met een internationale boekenmarkt die jaarlijks moet terugkeren, maar een begin is al gemaakt. Vooral de Rechtstraat weerspiegelt wat Stille voor ogen staat. Wie op een willekeurig punt in deze smalle straat stilstaat en om zich heen kijkt, ziet in één hoofdbeweging van links naar rechts: reusachtige abstracte schilderijen in de artotheek, een woonspeciaalzaak met de nieuwste designhebbedingetjes, een tattooshop met vitrage voor de ramen, een antiquariaat met oude erotische prenten, handgemaakte krukjes in de etalage van een Marokkaanse interieurwinkel, een skatewinkel vol schreeuwerige merkkleding en het atelier van een moderne meubelontwerper. In de Rechtstraat gaan hip en chic hand in hand en word je bij iedere pui weer verrast.

Ook op horecagebied biedt Wyck genoeg interessants. Een van de laatste aanwinsten is Simply Bread, een ontbijt- en lunchwinkel die meer is dan zomaar een plek om een broodje te eten. Het voorste deel oogt nog conventioneel: het personeel bouwt ingewikkelde, torenhoge sandwiches, klanten zitten aan matglazen tafeltjes en een kabbelend housemuziekje drijft uit de boxen. Maar de winkelruimte loopt naadloos over in een lounge. Deze luxueus ingerichte huiskamer vol leren fauteuils en boekenkasten sluit op zijn beurt weer aan bij de lobby van het luxe Designhotel La Bergère. In het multifunctionele bedrijfspand zit ook nog een bloemisterij.

Voor Marcel Voermans, de eigenaar van Simply Bread, stopt de wereld niet in Maastricht. ,,In augustus openen we een locatie in Groningen, een winkel in Eindhoven volgt later. Door middel van een franchiseketen willen we doorgroeien.'' De export van lokaal Maastrichts succes naar de rest van Nederland is typerend voor het veranderende klimaat van de stad. Na jarenlang trendvolger te zijn geweest, wordt Maastricht nu trendsetter.

Trendsetter was de stad ook toen ze begon met de bouw van de nieuwe stadswijk Céramique. Met de ombouw van het voormalige Sphinx-fabrieksterrein was Maastricht een van de eerste Nederlandse steden die experimenteerden met stedenbouw op de fundamenten van afgedankte industrie. Onder leiding van de latere rijksbouwmeester Jo Coenen maakten de bouwvallen van de aardewerkfabrikant in minder dan tien jaar plaats voor een moderne woon-werkwijk.

Het nieuwbakken stadsdeel ademt een grandeur die in menige Vinex-wijk ver te zoeken is. Aan weerszijden van de statige vierbaans Avenue Céramique staan de creaties van internationaal gevierde architecten als Cruz & Ortis, Aurelio Galfetti en Herman Herzberger. Uit de details van de strak in het gelid staande baksteenrode blokken spreekt een mediterrane inslag: een torentje hier, speels verspringende balkons daar, een appartementencomplex gebouwd in de vorm van een amfitheater, veel ornamentele dakranden.

Maastrichtenaren staan in de rij voor een appartement in `Sjeeramiek', maar de achteloze bezoeker loopt er snel verloren rond. Het is er een beetje doods. Op zaterdagmiddag raast een enkele auto richting congrescentrum Het MECC, een huisvader sjouwt met boodschappentassen van de Aldi, buitenlandse wijkbewoners bestuderen de etalages van beddenspeciaalzaken. Wie hier niet woont, heeft hier niets te zoeken. Het Bonnefantenmuseum, dat is ingesloten door woonblokken, probeert extra publiek te trekken door naar Angelsaksisch voorbeeld de vaste collectie gratis toegankelijk te maken.

Dat Céramique nog niet leeft, is niet zo vreemd; er wordt nog volop gebouwd. Hoe het zou kunnen worden, is te zien op Plein 1992, waar de Renaissancestijl van Wyck en de postmoderne baksteenbouw van Céramique elkaar overlappen. Hier bevindt zich ook een van de weinige terrassen van de nieuwe wijk: op een pleintje met oude kinderhoofdjes en platanen, maar in de schaduw van Aurelio Galfetti's strenge La Résidence. Op tien stappen afstand klotst het Maaswater.

Aan de andere kant van de rivier lijkt men te beseffen dat het zwaartepunt van de stad zich langzaam dreigt te verplaatsen naar de oostelijke oever. Gemeente en middenstanders zijn er een contract aangegaan om het huidige succes van de stad te consolideren. Bestrating en straatmeubilair worden vervangen, de verkeersader langs de rivier wordt omgebouwd tot flaneerboulevard en het Basin is na dertig jaar leegstand omgebouwd tot binnenhaven voor de pleziervaart die nu vanaf Den Bosch naar Maastricht kan varen. Centrummanager Meertens: ,,Men is hier trots op zijn stad en bereid heel ver te gaan. Nergens wordt zoveel privaat geld in publieke voorzieningen gestopt als in Maastricht; dat loopt in de honderden miljoenen. Ambitieus zijn de plannen zeker. Maar de lat ligt ook hoog.'' Het zou ons niets verbazen wanneer over een paar jaar de Maastrichter VVV'ers hun stad als het middelpunt van de wereld voorstellen.