Frietbergen en limonademeren

Ooit was Luilekkerland de tegenvoeter voor het harde bestaan van de middeleeuwse mens. Nu is het vooral een kinderdroom. Zes eeuwen Luilekkerland in Museum Meermanno in Den Haag.

Eten en drinken in overvloed, in de vorm van gebraden ganzen die in je mond vliegen en wijnfonteinen. Een ideaal klimaat met hier en daar een limonadebui. Volop gelegenheid tot luieren en slapen. Eeuwige jeugd, door een verjongingsbron die zorgt dat je nooit ouder dan 33 jaar wordt. Gemeenschap van goederen en vrije seks (en als je niet wilt, is het ook goed). Dat was het laatmiddeleeuwse beeld van Luilekkerland, ofwel Cocagne.

Herman Pleij schreef er enkele jaren geleden een boeiend boek over: `Dromen van Cocagne'. In Museum Meermanno in Den Haag is nu een tentoonstelling ingericht met dit boek als uitgangspunt: `Luilekkerland. Zes eeuwen boeken, prenten en verhalen'. Luilekkerland wordt er tot leven gebracht in middeleeuwse handschriften, boeken, centsprenten, liedbundels, satirische pamfletten en kinderverhalen, in gesproken, geschreven en gedrukte taal, getekende en gedrukte afbeeldingen, muzikale en theatrale uitingen. De tentoonstelling, samengesteld door historicus Jeroen Salman, is niet groot, wel zeer gevarieerd.

De bezoeker begint in twee halfduistere zalen: één met oude prenten en geschriften uit de Late Middeleeuwen tot en met de 18de eeuw, en de tweede zaal gaat verder met de 19de en 20ste eeuw. Hier is Luilekkerland het domein van kinderen geworden. Eerst nog in stichtelijke verhalen (Lui Jetje besluit toch maar weer terug te keren naar school, waar ze echt iets leert), maar later in de 20ste eeuw duiken de meer anarchistische boeken op. Nog steeds regeren hierin de ijzeren motieven: je moet altijd door een rijstebrijberg heen eten en het landschap bestaat vooral uit zoetwaren. Nieuw 20ste-eeuws element is spijbelen van school. En powergirl Ibbeltje van Annie M.G. Schmidt loopt in 1961 zelfs doodleuk Luilekkerland binnen zonder een hap rijstebrij te hoeven nemen, achter een etende `meneer' aan. Ze ziet er een modern huisje van koek, snoep en patat, kroketten aan de struiken, huizen van kauwgum en verdacht veel chocola (hagelslagregen, chocoladevlamodder, een chocoladehek), omdat Schmidt `Ibbeltje' schreef als hoorspel in opdracht van Venz.

Tot zover is het een sobere, bijna sombere tentoonstelling in die twee halfverduisterde zalen met boeken in vitrines. Maar speciaal voor kinderen is elders in het museum Luilekkerland gebouwd, met onder meer een koekhuisje, gebraden varkens op pootjes, taartbloemen en een kledingboom. Aan de buitenkant van het koekhuisje zijn `kijkdozen' geïnstalleerd die met een druk op de knop een hedendaags kinderluilekkerland laten zien en horen. Het zijn vermakelijke kinderdromen: veel landschappen van frietbergen, limonademeren, wegen van Mentos en woestijnen van salmiakpoeder, maar ook verrassend moderne elementen. Cecile zou bijvoorbeeld graag een mooie school bouwen en die vervolgens slopen en in brand steken met de leraren erin en dat dan overal ter wereld. En Eva wenst zich een grote bank en een wand vol beeldschermen zodat ze altijd tv kan kijken ook naar alles wat ze nu niet mag zien.

Herman Pleij merkte al in zijn boek op dat het middeleeuwse ideaal van volwassenen Luilekkerland als tegenvoeter voor het harde dagelijkse bestaan in het huidige West-Europa is bereikt: ,,Fastfood is er op elk uur van dag en nacht, evenals klimaatbeheersing, vrije seks, arbeidsloos inkomen en plastische chirurgie die de jeugd verlengt.'' Wat rest zijn vrolijke kinderdromen over een land zonder ouderlijk gezag.

In de videozaal komen al deze elementen bij elkaar; daar wordt een film vertoond waarin de rol van het Luilekkerlandverhaal in heden en verleden wordt geïllustreerd aan de hand van verhalen van onder anderen een pastoor, een imam, een kinderboekenschrijver, een dame van een reisbureau dat luxe cruises verkoopt, de directeur van een snoepfabriek, enkele schoolkinderen en Herman Pleij zelf. Hilarisch is een geacteerde sketch met een klas vol leerlingen, waar de leraar roept: ,,Zit je nou alweer te werken! Hup! De klas uit!'' want in Luilekkerland staat alles op zijn kop.

Door die zorgeloze dromen over rivieren van limonade en nooit meer naar school, zou je als gehaaste volwassene van deze tijd bijna weer kind willen zijn. Maar ook wegens de fantasie van de tentoonstellingsmaker, die voor kinderen bereid is geweest om meer uit de kast te halen dan voor die bloedserieuze volwassenen. Eigenlijk fungeren de eerste twee zalen met boeken voor de gemiddeld geïnteresseerde leek een beetje als een rijstebrijberg naar het vrolijke kinder- en filmgedeelte daarna. Met name de videofilm, hoe provisorisch ook, maakt Luilekkerland op een aardige manier aanschouwelijk, zeker door de verhelderende en geestige uitleg van Pleij. En in het huisje van koek en snoep zijn de kinderdromen ronduit vermakelijk. Bij terugkeer in de eerste zalen blijkt dit zoete toetje gek genoeg een appetizer om het taaiere oudeboekenwerk alsnog goed te bekijken. Net als alles in Luilekkerland zelf staat deze tentoonstelling dus eigenlijk op z'n kop. Na de zoetigheid van een koekhuisje krijg je vanzelf weer trek in rijstebrij.

Expositie `Luilekkerland. Zes eeuwen boeken, prenten en verhalen', t/m 14 okt in Museum Meermanno, Prinsessegracht 30, Den Haag.

De goedkope herdruk van Dromen van Cocagne door Herman Pleij

(uitg. Prometheus, ƒ35) is hier ook te koop, alsmede het speciale Luilekkerlandnummer van tijdschrift De Boekenwereld (uitg. Sun, ƒ19,95). Entree: ƒ8,80, kinderen t/m 18 gratis.

Inl 070-3462700.