De dood subliem tot leven gebracht

Voor de zeventiende keer beleeft Den Bosch zijn grote theaterfestival Boulevard. Gemiddeld zo'n 35.000 bezoekers gaan naar voorstellingen die zich afspelen op en rondom het Paradeplein aan de voet van de Sint Jans Kerk. Wat het toneelfestival Oerol voor Terschelling betekent, is de Boulevard voor de zuidelijke provincies. Gisteravond ging de prachtige, ambitieuze voorstelling Circus Jeroen Bosch in première, begeleid door de symfonische folk van muziekgezelschap Flairck en gespeeld door de acrobatische toneelkunstenaars van de groep Corpus.

De titel is onmiskenbaar ontleend aan Lennaert Nijgh en Boudewijn de Groot, die met hun lied Het Land van Maas en Waal het reizende `Circus Jeroen Bosch' op onvergetelijke wijze de landerijen in stuurden naar de verre horizon. De hemel is op surrealistische wijze groen in dat lied, en de zon schijnt blauw. De voorstelling Circus Jeroen Bosch is een hommage aan de laat-middeleeuwse schilder Jeroen Bosch, die woonde en werkte in Den Bosch. Nog altijd is het een raadsel waar hij zijn inspiratie vandaan haalde, zo cryptisch, fascinerend en krankzinnig, spannend en emotionerend is zijn schilderkunst.

In Circus Jeroen Bosch komen theater en schilderkunst subliem tot een synthese. Flairck speelt swingende composities, van de hand van Erik Visser, die de dramatische handeling ondersteunen. Er zijn tal van reminiscenties te herkennen uit Carmina Burana van Carl Orff. Het is diezelfde aardse, gulle kracht en de jazzy swing die de toeschouwers meesleepen. In het palet der muzikanten vond ik de beide cellisten geweldig. Met ongekende vitaliteit en schitterend volgehouden ostinati zorgden ze voor een theatrale muzikaliteit, die ik in het muziektheater nooit eerder beluisterde.

De schilderijen van Jeroen Bosch zijn intens druk en op duizelingwekkende wijze bevolkt met de meest grillige en bizarre wezens. De kracht van de voorstelling is de keuze voor details. Uit het in het Prado in Madrid hangende meesterwerk De Tuin der Lusten heeft de vormgever kleine details genomen en die uitvergroot op een gazen achterdoek. Zo is er het zinnebeeldige symbool van een man en een vrouw, gevangen in een glazen bol. Dat betekent geboorte maar verbeeldt tegelijk vanitas. De bol is een zeepsopbel waarmee kinderen spelen. De uiterst lenige dansers van Corpus komen op in die bol en verbeelden hun geboorte. Daarna zweven ze op circus-achtige wijze als acrobaten hoog door de lucht, net wezens in het oneindige blauw van de hemel.

Het drieluik De Tuin der Lusten beeldt paradijs en hel uit. Muzikant Erik Visser geeft een treffende toelichting: ,,De onschuld valt ten prooi aan de verleiding, het paradijs wordt de aarde.'' Die Werdegang is op uitmuntende wijze verscholen in de voorstelling. De aanvankelijk harmonische muziek ontaardt in felle dissonanten. Mariëlle Nieuwenhuis op diverse blaasinstrumenten (dwarsfluit, klarinet) en Eric Vaarzon Morel op flamencogitaar weten Bosch' sinistere wereld in klanken op te roepen. Mooi slotbeeld van de voorstelling is een danse macabre tussen de dood en het meisje. Een van de danseressen, gekleed in strak tuniek alsof ze bloot als Eva in het paradijs is, voert een duet op met een geraamte. Dat staketsel van botten leidt de dans. Het meisje is aan de dood ondergeschikt. Bliksemflitsen schieten heen en weer. De dood, die in zovele gestalten aanwezig is in het werk van Jeroen Bosch, komt tot leven. Niet alleen voor een romanticus als Schubert gold dit motief van Der Tod und das Mädchen zo sterk, ook voor de middeleeuwer Bosch.

Het theaterfestival Boulevard is dit jaar goeddeels gewijd aan de eigen, Bossche schilder. Galerie Hüsstege wijdt een expositie van hedendaagse beeldende kunstenaars aan het thema van De Tuin der Lusten. Er hangen indringende kunstwerken waarin het bloedende rood van Jeroen Bosch' palet opmerkelijk aanwezig is.

Toneelmaker Jeroen de Leijer liet zich inspireren door de capes die zoveel figuranten op de schilderijen van Jeroen Bosch dragen. Zijn voorstelling heet de Lonely Peoples Poncho Club. Elke bezoeker wordt geacht een cape te dragen en zich daardoor tot een schilderkunstig personage te verheffen. En daarmee bereikt hij wat ook de voorstelling Circus Jeroen Bosch bewerkstelligt: de toeschouwers voelen zich op intrigerende wijze opgenomen in het schilderwerk van deze grootmeester.

Voorstelling: Theaterfestival Boulevard Den Bosch 2001. Circus Jeroen Bosch door Flairck en Corpus. Regie: Christian Taguet; compositie: Erik Visser; choreografie: Vincent Michels. Gezien 8/8 Theater aan de Parade, 's-Hertogenbosch. Te zien t/m 12/8 aldaar. Inl.: (073) 613 76 71; www.festivalboulevard.nl.