Nederland krijgt Brussels geld niet op

Nederland beleeft politieke en financiële misère omdat het de laatste jaren het ESF-geld niet op kreeg: te weinig werklozen. Toch wachten de komende jaren nóg grotere ESF-sommen: een reprise ligt voor de hand.

De commissie-Koning wist het al in haar tussenrapportage van afgelopen maart. In de vorige programmaperiode van het Europees Sociaal Fonds (ESF), 1994-1999, bleek al na enkele jaren dat ,,door de aantrekkende economie'' beschikbaar ESF-geld niet opgemaakt kon worden. Nederland had zo'n 2 miljard gulden toegezegd gekregen om werkloosheid te bestrijden. ,,Steeds minder werkzoekenden [waren] beschikbaar voor subsidiabele projecten.'' De autoriteiten `spaarden' ESF-geld. Nederland was de grootste `netto-betaler' van Europa en dat moest niet verder verslechteren. ,,Om toch het toegekende ESF-geld te kunnen aanwenden werd met de criteria om projectaanvragen toe te kennen `soepel' omgegaan'', aldus Koning.

Het is deze situatie die tot politieke en financiële misère leidt. Nederland is inmiddels gesommeerd 440 miljoen gulden aan incorrect aangewend ESF-geld terug te betalen, alleen al over de periode 1994-1996. Een terugvordering over de periode tot en met 1999 komt er nog bij.

Een groot deel van de ellende is terug te voeren op een akkoord dat toenmalig minister Melkert (Sociale Zaken) sloot met de vakbonden en werkgevers, zo bleek de afgelopen weken uit een interne notitie van Arbeidsvoorziening en uit uitspraken van diverse betrokkenen. En uit diverse bronnen viel op te maken dat de jaren daarna het toezicht van Melkerts toenmalige ministerie ernstig tekortschoot. Er werd niet of nauwelijks gereageerd op signalen van de Europese Commissie. Voormalig president van de Algemene Rekenkamer Henk Koning komt eind deze maand met zijn definitieve rapport over ESF. Dan komen de politieke gevolgen in beeld, met name voor Ad Melkert, kandidaat-opvolger voor PvdA-leider Kok.

Volgens oud-eurocommissaris Hans van den Broek (CDA) is nu al duidelijk dat Nederlandse reputatie in Brussel ,,beschadigd'' is. ,,Nederland heeft altijd heel makkelijk gefocust op de Latijnse landen, maar nu blijkt het bij ons zelf niet mee te vallen. Het is triest dat in Nederland de zaken zo slecht geadministreerd zijn.'' Er heerst bij de Nederlandse politiek een ,,te grote afstandelijkheid'' ten opzichte van Brussel, constateert hij. Er had volgens hem beter met de Commissie afgestemd moeten worden of geld uitgegeven mocht worden zoals Nederland dacht dat het uitgegeven mocht worden. ,,Je moet niet wachten tot je op je vingers getikt wordt. Die 440 miljoen die Nederland nu moet terugbetalen? Dat is niet op je vingers getikt worden, dat is een schop onder je achterwerk krijgen.''

Het kan weer fout gaan. De nieuwe planperiode van het ESF, 2000-2006, is pas een maand geleden begonnen. Er is voor deze zes jaar nog meer geld beschikbaar: 3,7 miljard gulden, terwijl er minder werklozen zijn dan in de vorige periode. De doelstellingen van het ESF zijn nu wel ruimer geformuleerd: naast bestrijding van de langdurige werkloosheid ook `vergroting van de inzetbaarheid via onderwijs en voortdurende bijscholing'. Maar naast het ESF-geld is binnen de begroting van het huidige kabinet ruim 10 miljard gulden per jaar beschikbaar voor `activerend arbeidsmarktbeleid'.

Door de problemen met `ESF-oud', geldt voor `ESF-nieuw' het jaar 2000 al als een `inhaaljaar'. Met terugwerkende kracht kunnen pas vanaf eind juni van dit jaar aanvragen voor werkgelegenheidsprojecten worden ingediend. Geld voor het jaar 2000 mag volgens de Europese regels dit jaar nog worden uitgegeven.

ESF-Nederland, de organisatie van het ministerie van Sociale Zaken die de subsidies moet verdelen, kende vorig jaar al moeilijkheden. Een interne notitie van Arbeidsvoorziening van maart dit jaar stelt dat ,,het gevaar aanwezig is'' dat ,,het weer misgaat''. ,,Er zijn beschikkingen afgegeven en betalingen verricht in 2000 zonder e.e.a. in de financiële administratie vast te leggen.'' De Algemene Rekenkamer was zoals voortdurend over ESF in september opnieuw kritisch. In het bijzonder ,,ten aanzien van de regievoering vanuit het ministerie'' constateerde de Rekenkamer tekortkomingen. Minister Vermeend (Sociale Zaken) is zelf ook niet helemaal gerust op een goede uitvoering. Hij heeft een extern bureau gevraagd onderzoek te doen, om zich ,,ervan te vergewissen dat er geen risico's over het hoofd worden gezien'', zo liet hij een maand geleden de Kamer weten. Maar hij vond desondanks dat de nieuwe planperiode kon beginnen, omdat anders het risico bestond dat het ESF-geld voor 2000 `verloren' zou gaan.

Nederland betaalt per jaar ruim 13 miljard gulden aan de Europese Unie en krijgt daar onder meer in de vorm van landbouw- en ESF-subsidies bijna 4 miljard van terug. ,,Daar moeten we vanaf'', zegt het Tweede-Kamerlid Frans Timmermans (PvdA). Hij wijst erop dat de enige reden dat Nederland veel geld uit het ESF krijgt, is dat de koppositie van `nettobetaler' moest verminderen. Minister Zalm (Financiën) zorgde er op de top van Berlijn in 1999 voor dat Nederland minder hoefde betalen en meer geld kreeg uit de fondsen. Timmermans: ,,Het gevolg is dat we projecten doen waar we eigenlijk niet de mensen voor hebben. Ik wil Melkert niet vrijpleiten, maar daar ligt eigenlijk de kern van het probleem.'' Ook doordat Flevoland niet meer als achterstandsregio wordt aangemerkt, krijgt Nederland meer Europees geld voor werkloosheidsbestrijding. ,,In een tijd dat we werklozen met een lampje moeten zoeken. Natuurlijk geven we geld uit aan reïntegratie, maar op een hele andere basis dan het ESF. In ieder geval niet op basis van Brusselse regels.''

Andere grote partijen zijn het eens met Timmermans dat sprake is van een grote ,,geldcarrousel'' (Bert Bakker, D66) en van ,,boekhoudkundige trucjes bij projecten die je toch al van plan was te doen'' (Maxime Verhagen, CDA). ,,Er gaat een boel geld naar Brussel, er gaat een hoop overhead af en een hoop geld komt vervolgens terug naar de rijke landen'', zegt Bakker. Ook minister Zalm (Financiën) gaf dit voorjaar in de Kamer aan dat ,,rondpompen van geld'' moet stoppen door ,,alle bovengemiddeld welvarende landen af te snijden van de structuurfondsen''. Maar als rijke landen er toch geld uit krijgen, kan Nederland natuurlijk niet achterblijven, aldus Zalm.

De Kamerleden vinden dat samen met de begrotingsmethodiek van de Europese Unie de structuurfondsen moeten worden hervormd naar hun oorspronkelijke doelstelling: steun aan achterstandsregio's en -groepen. ,,De rijke landen profiteren al genoeg van de interne markt. Als een Spaanse regio geld krijgt, dan plukt ook Nederland daar de vruchten van'', zegt Verhagen. De uitgaven van de fondsen liggen tot 2006 vast, daarna moet volgens de parlementariërs de geldstroom worden verlegd naar Oost-Europese landen die toetreden tot de Unie.

Oud-eurocommissaris Van den Broek vindt niet dat de fondsen helemaal voor de rijke landen moeten verdwijnen. Want het is goed voor de zichtbaarheid van de Unie als langs wegen of in gebouwen blauwe borden prijken met `medegefinancierd door de Europese Unie'. Zo'n bord hangt ook naast de ingang van het Zoetermeerse hoofdkantoor van Arbeidsvoorziening. Alleen, zegt Van den Broek, om een positief effect voor het Europese imago te bereiken, moet wel zorgvuldig worden omgegaan met de Brusselse steun. Anders werkt het averechts. ,,Maar ik denk deze ESF-periode een nieuwe tijd zal markeren waarin we bescheidener omgaan met Europees geld.''

Dit is het zesde deel van een serie over de problemen met het ESF. Eerdere delen verschenen op 24, 26, 28 juli, 1 en 4 augustus en staan op www.nrc.nl/denhaag