Somaliërs verstoken van hun babbeldrug

De Keniase president Daniel arap Moi sloot vorige week de grens tussen Kenia en Somalië. Het handelsverbod heeft de lucratieve handel in qat het zwaarst getroffen. De volksdrug houdt honderdduizenden Somaliërs in de ban.

Duizenden Somaliërs moeten voor een tijdje cold turkey gaan. Vorige week werden ze abrupt tot afkicken gedwongen van hun drug qat na sluiting door Kenia van zijn grenzen met het buurland. Vrijwel alle qat in het zuiden van Somalië komt uit Kenia.

In de Somalische hoofdstad Mogadishu is de prijs van een bundel qat inmiddels verdriedubbeld tot boven de tien dollar. Geagiteerde militiestrijders stropen sinds vorige week de markten af voor hun geliefde drug en werpen extra wegversperringen op om geld van burgers af te persen, waarmee ze de laatste qat opkopen. Militieleiders vragen zich af hoe ze hun strijders moeten belonen nu qat niet meer voorhanden is.

Vorige week zondag stelde de Keniase president Daniel arap Moi een verbod in op handel met Somalië en sloot de 500 kilometer lange grens. Het overgrote deel van de Keniase handel met het stuurloze Somalië draait om qat. Een dag later lagen op een luchthaven van de hoofdstad Nairobi zakken vol met het verdovende middel tevergeefs op transport te wachten. In het grensstadje Mandera zijn tientallen vrachtauto's gestrand. Moi kondigde het handelsverbod af in een poging de stroom illegale wapens van de Somalische burgeroorlog te blokkeren. Kenianen worden geplaagd door een sterke toename van gewelddadige criminaliteit.

Qat is een milde drug die geest en lichaam stimuleert, vermoedelijk het best te vergelijken met cocabladeren. Volgens de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) behoort het tot de niet-narcotische drugs. Het middel verdrijft de slaap en wakkert de praatlust aan. Al eeuwen wordt de drug genuttigd in grote delen van Noordoost-Afrika en het Midden-Oosten, vooral onder moslims. De koran verbiedt alcohol maar staat qat gewoon toe.

In Somalië was het gebruik tot enkele jaren geleden aan strenge voorwaarden gebonden. Alleen oudere mannen mochten het gebruiken. In een aparte ruimte, tegen het einde van de dag, zaten ze blootsvoets op een zacht tapijt met een kopje mierzoete thee en een stuk kauwgom tegen de bittere smaak de sappen uit de plant te kauwen. En te babbelen en te babbelen, tot in de ochtenduren. Die vreedzame sfeer heeft nu weinig meer te maken met qat. Met het uitbreken van de chaotische burgeroorlog zijn veel tradities aan flarden geschoten. Losbandige jongeren en zelfs vrouwen vergrijpen zich aan het verdovende middel. Militieleiders betalen hun soldaten vaak uit met bundeltjes qat.

De beste qat wordt verbouwd in de Nyambene heuvels in het noordoosten van Kenia. De plant gedijt alleen boven de 1200 meter en dient bij voorkeur binnen 48 uur na het oogsten te worden geconsumeerd. Boeren pakken 's middags in de heuvels de toppen van de plant in bananenbladeren en stoppen de bundels in zakken, waarna handelaren met grote snelheid per auto over honderden kilometers in Kenia het `groene goud' verspreiden. Zeven ton qat gaat dagelijks rechtstreeks naar de luchthaven in Nairobi, vanwaar vijftien toestellen naar Mogadishu, Galkaayo en Kismayo in Zuid-Somalië vliegen. De handel levert Kenia jaarlijks een geschatte 250 miljoen dollar op.

Van de Keniase qat worden de sprieten gekauwd. In het oosten van Ethiopië, rond de stad Harar, groeit een minder sterke soort waarvan de bladeren de gebruiker high maken. Ethiopië exporteert dagelijks vijf ton naar Djibouti en nog vele tonnen meer naar het Midden-Oosten, vooral Jemen, en naar Noord-Somalië en Somaliland.

De volksdrug houdt honderdduizenden Somaliërs in de ban, van president tot nomade, van krijgsheer tot militieleider. De als door elektrische energie aangedreven Somaliër bereikt pas een balans met een portie qat. Iedere dag, over grote afstanden, per vrachtauto aangeleverd door oorlogsgebied uit Ethiopië, of per overgeladen vliegtuigjes vanuit Kenia, altijd, in alle uithoeken van het uitgestrekte land, eten ze hun verdovende groene salade. Oud-president Siad Barre voerde er zelfs een oorlog voor, toen zijn leger eind jaren zeventig de qatvelden in de Ethiopische hooglanden probeerde te veroveren. In de chronische burgerstrijd die sinds 1990 in Somalië woedt en waarbij niets en niemand ontzien werd, schoten rivaliserende milities nooit op qatvliegtuigen.

De Britse kolonisten probeerden in de jaren vijftig in Somaliland vergeefs het verbouwen van qat te verbieden. President Siad Barre deed hetzelfde in 1983 in een poging harde valuta te sparen. Dit verbod leidde tot een gevecht tussen gretige politieagenten en al even behoeftige militairen die allen hun handen probeerden te leggen op een qatkonvooi uit Ethiopië. Militairen van de Amerikaanse interventiemacht in Somalië trachtten in 1992 de handel uit te roeien maar gaven na enkele dagen hun voornemen op. In Tanzania is qat al jaren verboden.

Voorstanders van de drug zeggen dat qat de creativiteit opwekt en een goede sfeer schept waarin op traditionele wijze de problemen van de dag kunnen worden besproken. Een qatkauwende vrachtwagenchauffeur kan dagenlang zonder slaap maar neemt al snel onzichtbare objecten op de weg waar. De drug zou ook de seksuele energie opwekken en geen kater geven. Tegenstanders zeggen dat qat juist tot impotentie en verslaving leidt.

Overigens blijkt ook nu dat qat altijd weer zijn weg naar de gebruiker vindt. Eind vorige week kreeg op een luchthaven driehonderd kilometer ten noordwesten van Nairobi een vliegtuigje met qat toestemming naar Oeganda te vliegen, vanwaar het koers zette in noordoostelijke richting om zijn felbegeerde waar in Mogadishu af te leveren. Kenia kondigde in 1999 ook al eens een verbod af op de handel met Somalië, maar trok dit onder druk van handelaren en gebruikers na acht maanden weer in.