De schepper van Doña Flor

De Nobelprijs heeft hij nooit gekregen, en in het Nederlands is zijn werk weinig vertaald en niet meer leverbaar. Toch gold de maandag overleden Jorge Amado (88) als de beroemdste schrijver van Brazilië. In zijn romans, waaronder het met groot succes verfilmde Doña Flor en haar twee echtgenoten, vereeuwigde hij het dagelijks leven in Bahia, `de meest Afrikaanse deelstaat van Brazilië'. Miljoenen inwoners van het weinig leesgrage Portugeestalige land kenden zijn boeken, die in meer dan vijftig talen werden uitgebracht en waarvan rond de twintig miljoen exemplaren zijn verkocht.

Jorge Amado werd op 10 augustus 1912 geboren in het zuid-Bahiaanse cacaodorpje Ferradas. Na een algemene opleiding in de havenstad Salvador en een studie rechten in Rio de Janeiro debuteerde hij op 19-jarige leeftijd met Het land van carnaval, de eerste in een reeks realistische tirades tegen het onrecht in de cacaogebieden van Bahia. Amado mengde zich in het socialistische verzet tegen de Brazilaanse dictatuur van de jaren dertig en veertig en bracht vele jaren door in vrijwillige ballingschap – onder meer in Parijs, waar hij omging met Picasso en Sartre. In 1950 keerde hij terug naar Brazilië en schudde hij zijn ideologische veren af om zich te wijden aan lichtvoetiger romans waarin de Afro-Brazilaanse cultuur van Bahia een belangrijke rol speelde.

Amado's geliefdste boek werd het in 1966 gepubliceerde Doña Flor e seus dois maridos, dat niet alleen opvalt door de sensuele beschrijving van het Oost-Braziliaanse dorpsleven of het in elkaar overvloeien van fantasie en werkelijkheid, maar ook door compositorische grapjes. Zo is het boek over een aantrekkelijke weduwe, die een ménage à trois onderhoudt met een saaie drogist en haar gestorven echtgenoot, doorspekt met recepten – dertig jaar voordat Laura Esquivel (Rode rozen en tortilla's) daar wereldwijd succes mee had. Doña Flor werd in 1977 verfilmd met in de hoofdrol Sonia Braga, wat de populariteit van de auteur zeer vergrootte. Zes jaar later verfilmde regisseur Bruno Barreto met Braga (en Marcello Mastroianni) Amado's roman Gabriela, kruidnagel en kaneel, een boek dat ook voor de Braziliaanse televisie werd bewerkt tot een langlopende soap.

Amado ontving alle grote prijzen voor Portugeestalige literatuur, zoals de in Lissabon uitgereikte Luis de Camoes-prijs (1995) en de Cina del Duco-prijs (1998), en werd in 1994 nog geëerd met de Russische Nerudaprijs; in communistische landen was de aanvankelijk zo geëngageerde auteur bijna zo populair als in zijn eigen land. Hoewel hij elk jaar nog werd genoemd voor de Nobelprijs, leken zijn kansen daarop verkeken toen de Portugees José Saramago die in 1998 kreeg. Tot tevredenheid van sommige Braziliaanse critici, die altijd hebben geroepen dat Amado in zijn boeken de Braziliaanse samenleving te veel stereotypeerde.