Een Mariavereerder als hoeder van de sacrale kerk

Drie jaar lang moest Jos Punt wachten op zijn promotie van waarnemend tot feitelijk bisschop van Haarlem. Misschien aarzelde het Vaticaan wegens de felle kritiek op de conservatieve prelaat. Maar misschien hinderde een in Rome ongewenste Maria-devotie zijn carrière.

Contact met het hogere bestaat nog, in de wereld van monseigneur Jos Punt. Niet dat hij ,,voortdurend tekenen krijgt'', vertelt hij zelf. ,,Maar ik maak dingen mee die mij innerlijke bevestiging geven.''

Drie jaar lang zat hij als `apostolisch administrator' – de technische term voor waarnemend bisschop – in de wachtkamer. Twee weken geleden werd mgr. Jozef Marianus Punt dan officieel aangesteld als bisschop van Haarlem. En dan te bedenken dat het niet veel had gescheeld of hij was niet eens priester geworden.

Amsterdam, 1974: Jos Punt is net afgestudeerd als econoom. Hij aarzelt tussen een baan bij de Kamer van Koophandel en intrede in het pas opgerichte seminarie Rolduc van de ultra-conservatieve bisschop Gijsen. De jonge Punt hakt de knoop door: priester worden kan altijd nog. Hij belt de Kamer van Koophandel – tevergeefs. ,,Ik probeerde ze de hele middag te pakken te krijgen. Dat lukte niet. De volgende morgen dacht ik: ik moet de priesteropleiding gaan doen. Toen ik het bedrijf opnieuw probeerde te bereiken, namen ze wel meteen op. Ze vroegen nog waarom ik de vorige middag niet had gebeld.''

Jubel bij de behoudende katholieken, teleurstelling en berusting bij hervormingsgezinde gelovigen: de reacties op de benoeming van Punt als bisschop van Haarlem waren voorspelbaar. ,,Een open, aardige man'', zegt Nelly Stienstra van het conservatieve Contact Rooms Katholieken (CRK). ,,Militanter dan de scherpste havik'', zegt Henk Baars, voorzitter van de Acht Mei Beweging. ,,Een normaal gesprek over geloof en samenleving is met hem niet mogelijk.''

De afgelopen drie jaar had Punt als waarnemend bisschop al laten zien dat hij tot de uiterst rechtse vleugel van de katholieke kerk in Nederland behoort. In Haarlem beknotte Punt de rechten van pastoraal werkers, niet-gewijde lekenvoorgangers die in zijn ogen een te belangrijke plaats hadden verworven in de kerk. Als apostolisch administrator bestuurde hij op eigen houtje. In 1999 zegden de elf dekenaten hun medewerking met Punt op, omdat ze vonden dat ze te weinig inspraak hadden in een reorganisatie die hun aantal terug moest brengen van elf naar acht. In 2000 volgden protesten van een organisatie voor vrouwenwerk in het bisdom tegen inkrimping van hun budget.

De dag na zijn benoeming was er nog een kleine rel rond de Volendamse pastoor Jan Berkhout, die in een uitzending van het KRO-programma Kruispunt opmerkte dat hij geen enkele steun had gekregen van de waarnemend bisschop na de cafébrand op Oudejaarsnacht.

In de wereld van monseigneur Punt leiden alle wegen naar Rome. ,,Ik sta open voor vernieuwing'', zegt Punt zelf, ,,mits dit gebeurt binnen de kaders die de wereldkerk stelt''. Als student in Amsterdam verslond hij esoterische lectuur over Boeddhisme en Rozenkruisers; als bisschop verleent hij actieve steun aan een mystieke Mariacultus die zelfs de in de ogen van de Romeinse curie nogal ver gaat. ,,Vroeger dacht ik wel eens al biddend: `Is dit hem?'', zegt de Maastrichtse pastoor P. Kerkhofs, oud-studie- en huisgenoot van Punt. ,,Is dit de man die de kerk in Nederland uit de put kan halen? Die uitstraling had hij toen al.''

Amsterdam-Zuid, oktober 1917. Aan de overkant van de straat ziet de twaalfjarige Ida Peerdeman ineens een helder schijnsel. Tussen 1945 en 1959 zal de Heilige Maagd zich in totaal 56 keer aan de zieneres openbaren. Via Ida Peerdeman stuurt Maria, die zich `Vrouwe van alle volkeren' noemt, haar boodschappen de wereld in. Maria kondigt een nieuw tijdperk aan, waarin vrede tussen de volkeren zal heersen. Haar belangrijkste boodschap is gericht aan Rome zelf: de paus moet het vijfde `Mariadogma' afkondigen, dat de Heilige Maagd de titel geeft van `medeverlosseres'. Een dergelijke titel plaatst Maria op bijna gelijke voet met Jezus Christus zelf.

In de jaren vijftig en zestig ontstaat er een groepering rond de Amsterdamse zieneres Peerdeman, die wordt geleid door haar biechtvader en geestelijk leidsman, pater Frehe. In de jaren negentig is de Maria van alle volkeren-beweging uitgegroeid tot een beweging met internationale proporties. Gebedsbijeenkomsten in de RAI, het congrescentrum dat in de jaren zestig bij die plek werd gebouwd, trokken de afgelopen jaren duizenden gelovigen, uit de hele wereld.

Volgens de Nijmeegse kerkhistoricus Peter Nissen is Rome weinig gelukkig met de Mariacultus. ,, Het promoveren van Maria tot medeverlosseres is onverteerbaar voor reguliere katholieke theologen. Vorig jaar heeft het Vaticaan in encycliek Christus Dominus juist de uniciteit van Jezus nog eens bevestigd.'' De verschijningen van Amsterdam anders dan die in Lourdes en Fatima zijn niet door Rome erkend. In 1997 heeft het Vaticaan een commissie ingesteld om de kwestie te onderzoeken.

In het Alkmaarse gezin waar Jos Punt in 1946 wordt geboren, komt pater Frehe geregeld over de vloer. Moeder Punt is een diepreligieuze vrouw, vader kwakkelt met zijn gezondheid. Onder invloed van de Dominicaanse broeder ontwikkelt Punts moeder zich tot een fanatieke Mariavereerster. ,,Ze drukte een stempel op het gezin'', vertelt Punts zus, Anneke Brouwer-Punt, ,,door met ons de rozenkrans te bidden, maar vooral door er veel over te praten. Wij kinderen vonden het soms iets krampachtigs hebben. Jos was er toen ook nog niet zoveel mee bezig. Maar het bepaalde wel de sfeer. Het kwam in alles tot uitdrukking.''

De grootste wens van moeder Punt is dat Jos priester wordt. In plaats daarvan kiest de zoon voor de economie. Zijn religieuze belangstelling is echter onloochenbaar: de jonge student verdiept zich in oosterse religies en westerse gnosis, zoals de Rozenkruisers. Ook maakt hij deel uit van sekten – ,,Ik ben bij wat groeperingen geweest'', zegt hij er nu zelf over.

Kort voor het overlijden van zijn vader in 1974 hervindt hij het katholieke geloof. ,,Mijn moeder wilde dat er weer werd gebeden. Dat was al een tijd niet meer de gewoonte. Met zijn vieren zijn we toen thuis weer de rozenkrans gaan bidden.'' Tijdens zijn studie in Rolduc krijgen moeder en zoon Punt een hechte band. De laatste tien jaar van haar leven zal moeder Punt bij haar zoon wonen.

In 1996 geven de bisschop van Haarlem Bomers en Punt, inmiddels zijn hulpbisschop, `de devotie van Maria van alle volkeren' vrij voor de gelovigen. Zolang er geen definitief oordeel van Rome is, mag iedereen zelf weten of men de Maria in de kapel aan de Diepenbrockstraat in Amsterdam-Zuid wil vereren, bepalen Bomers en Punt. Nog steeds steunt Punt de beweging. Op de gebedsdagen in de RAI is hij een vaste gast. Regelmatig bezoekt hij de kapel aan de Diepenbrockstraat. ,,Een enkele keer loop ik er binnen'', zegt hij zelf.

Margot Strack van Schijndel, voorzitter van de Haarlemse Vereniging van Pastoraal Werkenden (VPW), denkt dat de Mariaverering mogelijk de bevordering van Punt tot bisschop heeft vertraagd. ,,Maar het kan ook zijn dat het Vaticaan aarzelde wegens de scherpe kritiek op Punt vanuit het bisdom.'' Kerkhistoricus Nissen houdt het op de Mariacultus: ,,Kritiek vanuit het bisdom op Punt speelt in de overwegingen van het Vaticaan geen enkele rol. Daar heeft men een blinde vlek voor. Ik denk dat de afspraak is dat Punt zich voortaan niet al te veel meer zal profileren met de Mariaverering.''

In 1998 sterft mgr. H. Bomers in het harnas. De boerenzoon en ex-missionaris wordt op straat getroffen door een hartaanval. Twee dagen daarna stelt het Vaticaan hulpbisschop Jos Punt aan als waarnemer. De dan 52-jarige Punt erft een bisdom waarin de verhoudingen onder Bomers tot op het bot zijn verziekt. Punt weet waar de pijn zit: in 1993 heeft hij als lid van een commissie die moet bemiddelen in een vertrouwenscrisis met de oerconservatieve Bomers, gesprekken gevoerd met de hoofdrolspelers van het bisdom. Twee jaar later werd hij benoemd tot hulpbisschop. ,,Een meesterzet'', noemt Henk Baars het. Met de benoeming lijkt het Vaticaan de conservatieve restauratie die begon met de benoeming van aartsbisschop Simonis in 1982 ook in Haarlem te willen doordrukken.

Punt heeft een andere stijl dan de wat onbehouwen Bomers voorkomender, intellectueler, afstandelijker. ,,Ik denk dat hij mensen in gesprekken heel goed aanvoelt'', zegt J. Hendriks, rector van het Wilibrordhuis voor priesterstudenten in het bisdom. Met Bomers waren er veel conflicten en een gespannen sfeer. Bij Punt is dat veel minder.'' ,,Je komt er niet achter wat hij wil'', zegt Strack van Schijndel, die als voorzitter van VPW direct met de bisschop te maken heeft. ,,Bij vergaderingen zegt hij begrip te hebben voor je standpunten. Later zegt hij, sorry, maar het besluit is niet geworden wat jullie wilden.''

Volgens Punt is de kerk in de jaren zestig en zeventig van haar wortels geslagen. Daar waar voor de hervormers van de jaren zestig het antwoord op de secularisatie lag in democratisering en `normalisering', vinden voormannen als Punt, bisschop Hurkmans (Den Bosch), Eijk (Groningen) en aartsbisschop Simonis dat de katholieke kerk terug moet naar datgene wat zij beschouwen als de kern van het geloof: het wonder van de eucharistie, waarbij de hostie in de handen van de priester verandert in het lichaam van Christus. Het sacrale karakter van de kerk moet worden versterkt, schreven de bisschoppen onlangs. Via de eucharistie komt het heil in de wereld. ,,Door de eucharistie bereik je de overgave van het hart'', legt pastoor Kerkhofs uit. ,,Na de mis loop ik ineens langs de straat en deel het parochieblad uit. Hoe durf je dat, denk ik dan. Er is een liefde die je verder wil geven, zonder veel woorden.''

De sacrale kerk is per definitie een klerikale kerk. Want het zijn alleen de gewijde priesters die de eucharistie kunnen bedienen. Net als zijn voorganger komt Punt dus al snel in conflict met de pastoraal werkers van zijn bisdom. Vooral woord- en communiediensten, waar eerder geconsecreerde hosties door lekentheologen worden uitgedeeld, zijn Punt een doorn in het oog. ,, De pastoraal werkers hebben hun positie weten te veroveren door de ambtscrisis van de jaren zestig en zeventig, toen heel veel priesters uittraden'', zegt Guido Smit, oud-voorzitter van de VPW. ,,Gemeenschappen van gelovigen zijn centraal komen te staan. Maar wat toen een oplossing was, wordt nu tot probleem veklaard.''

Geen wonder dus dat Punt de strengst mogelijke uitleg geeft aan het geschrift `Meewerken in het pastoraat', waarin de Nederlandse bisschoppen de wat vervaagde grenzen tussen leken en priesters opnieuw willen vastleggen. ,,Hij voert een heel slecht personeelsbeleid'', zegt Margot Strack van Schijndel. ,,Pastoraal wekers gaan daar aan onder door.'' Tegelijk met het beknotten van de invloed van de pastoraal werkers werkt Punt aan het seminarie in Vogelenzang, waar Nederlandse en buitenlandse priesterstudenten voor het bisdom worden klaargestoomd. Die buitenlandse priesters functioneren niet, zegt Strack van Schijndel. ,,Die jongens spreken nauwelijks Nederlands ze komen uit Portugal of Brazilië. Bovendien komen ze uit een heel andere geloofscultuur.''

In een analyse omschreef Guido Smit de crisis in het bisdom Haarlem vorig jaar als een `stil schisma'. De afstand tussen de top en de basis van het bisdom lijkt na drie jaar Punt onoverbrugbaar na het verzet tegen het beleid van Punt kiezen veel parochies ervoor gewoon hun eigen gang te gaan. Hoelang ze dat nog kunnen doen, is de vraag. De bisschop blijft de baas. ,,Of hij gewonnen heeft'', zegt Henk Baars. ,,In inhoudelijk opzicht niet. Maar bestuurlijk wel, ben ik bang.''

,,Ik wil twee dingen met het bisdom Haarlem'', zegt Punt. ,,Het ene is een binnenkerkelijk proces naar aanleiding van de instructie van Rome. Als tweede is er de missionaire rol van de kerk, de opdracht van God aan de mensen.'' Punt hoopt dat de kerk het tij van de secularisatie kan keren. Volgens pastoor Kerkhofs is Punt net als hij lid van de mariale priesterbeweging van de Italiaanse priester Don Gobbi, wiens getuigenissen van Maria van Fatima eveneens omstreden zijn. ,,Ik denk dat hij hetzelfde verlangen heeft naar een nieuwe opening als ik. Hij denkt dat dat via Maria kan.''