Schalke draagt het verleden met zich mee

Vandaag speelt in München Bundesligakampioen Bayern tegen nummer twee van vorig jaar Schalke, de historierijke club die grote plannen heeft voor de 21ste eeuw. Binnenkort wordt in Gelsenkirchen Die Arena auf Schalke geopend. Een stadion voor een club met sociale wortels en een bijzondere aanhang.

Huub Stevens begrijpt de ziel van Schalke 04. Geen enkele trainer stond langer aan het roer bij de Königsblauen, dan deze Nederlander. Hij stopt zijn selectie van, wat hij zelf noemt, verwende voetbalprofs regelmatig letterlijk onder de grond. De mijn in. Om te beseffen waar de wortels van Schalke, zijn supporters en zijn legende vandaan komen.

Modern management, respect voor de clubcultuur en behoud en uitbouw van het sociale weefsel: ziedaar de drie roepingen van een professionele voetbalvereniging. Bij Schalke vloeien zij naadloos in elkaar.

Der Bergmann ist der Held der Arbeit in die Stadt der tausend Feuer.

Gelsenkirchen was de stad met duizend fabrieksvuren, met Schalke als middelpunt en de mijnwerker als held. De weg naar het Parkstadion (sinds het wereldkampioenschap van 1974) vertelt een verhelderend verhaal. Het is een fascinerende wandeling door de geschiedenis. Het panorama verklaart de historische verwevenheid tussen fans en club: een broederschap van arbeid, armoede, solidariteit en voetbal. De lucht ligt bezaaid met schoorstenen en rookslierten. Verloederde mijnschachten verraden een stervend bekken, dichtklonterende aders en vijftien procent werkloosheid.

De wegen naar het stadion dragen namen van beroemde sociaal-democratische voormannen als Kurt Schumacher en Willy Brandt, beiden regelmatige bezoekers van thuiswedstrijden van Schalke. Aan de Ernst Kuzorra Platze, genoemd naar de beste én meest omstreden voetballer van Schalke, oogt het verval melancholisch. De oude voetbaltempel Kampfbahn Glückauf — Glückauf stond voor de dagelijkse mijnwerkersgroet, die altijd weer de laatste kon zijn — baart sympathieke en pijnlijke herinneringen aan het verleden van Schalke 04, dat mythe en noodlot combineert.

In het stadsdeel Schalke rees tegen het einde van de negentiende eeuw de zware industrie op. Poolse immigranten bevolkten de wijken. Het samenhorigheidsgevoel rond Schalke 04 werd geboren uit de miserabele levensomstandigheden van de kompels. `In het stadion ontstond eenheid tussen Polen en Duitsers, tussen katholieke en socialisten', schrijft historicus Georg Röwekamp in FC Schalke 04. Der Mythos lebt. `Was je van Schalke, werd je gediscrimineerd: als arbeider of als vreemdeling. De sportieve erkenning verdreef het gevoel van onmacht. Tegenover het onrecht stond het tastbare succes van het voetbal. Bovendien kwamen de spelers zonder uitzondering uit Schalke zelf. De strijd voor de achturige werkdag en voor het recht op gezonde lucht kreeg een verlengstuk in het stadion. Schalke was van en voor de arbeiders. Zo groeide bij de fans de mythe van Wir sind Schalke 04. De identiteit van de Schalke-supporter is die van de underdog. De vereniging van die kleine Leute. Samen sterk, tegen het gezag. Schalke tegen de rest van de wereld. Tot vandaag'.

De glorietijd van Schalke 04 situeert zich volledig tussen 1933 en 1945, tijdens de heerschappij van Adolf Hitler. De finale om de Duitse titel werd telkens in Berlijn georganiseerd. Tussen 1933 en 1942 trad Schalke negen van de tien keer aan in de finale en won zes keer. Hoewel elk sluitend bewijs van bevoordeling door het regime ontbreekt, begreep nazi-Duitsland tot in de perfectie hoe ze de sport voor haar ideologische kar kon spannen.

Recent wetenschappelijk onderzoek toont aan dat Schalke werd opgevoerd als mythisch arbeiderselftal van het Duizendjarige Rijk. `De identificatie van het nazistisch regime met Schalke 04 was totaal', schrijven de historici Gerhard Fischer en Ulrich Lindner in hun boek Stürmer für Hitler, over het samenspel tussen voetbal en het nationaal-socialisme. `Schalke wurde Deutschland en werd alom geprezen om zijn nationaal-socialistische deugden kampgeest en werkvreugde. De kampioenelftallen maakten lachend de Hitlertgroet. Sterspeler Ernst Kuzorra werd in de propagandabladen van de nazi's opgevoerd als toonbeeld voor de jeugd. Hij poseerde op de foto's met gestrekte arm'.

Een koningsblauwe heerschappij met een verderfelijke bruine rand.

Aan de rand van de Turkse wijk van Gelsenkirchen bevindt zich Fan Laden, de shop van de Schalke Fan Initiative. Het is de grootste fanclub van Schalke. Ze heeft een uitgebreid sociaal programma. Gesprekspartner Stuart Dykes is de stichter van de organisatie. Hij staat aan de basis van Dem Ball Ist Egal Wer Ihn Tritt (de bal is gelijk voor iedereen), een pedagogisch anti-racisme project voor jonge voetbalfans.

Stuart Dykes is een Engelsman in Gelsenkirchen. Hij vertelt hoe hij en zijn vrienden in 1992 reageerden op het aanzwellende racisme in de stadions: ,,De oerwoudgeluiden tegen zwarte spelers en Hitlergroeten van neo-nazi's verspreidden zich als een virus onder de Duitse voetbalfans. Ook in het Parkstadion. Wij richtten toen de gelegenheidsvereniging Schalker gegen Rassismuss op. Even later geschiedde het drama van Solingen. Neo-nazi's gooiden een brandbom in een asielhuis. Vijf Turkse vrouwen stierven. Eén van de opgepakte daders vertoonde zich in een Schalke-shirt voor de camera's. Wij namen toen met een uitgebreide delegatie van Schalke-supporters deel aan een demonstratie tegen het racisme. Zeer ongebruikelijk voor voetbalfans. Een week later belde de clubleiding met de vraag om de banden aan te halen. We kregen de volle steun, ook van de spelersgroep.''

Op deze wijze neutraliseerde men het racisme rond het Parkstadion. Sociale controle werd het ordewoord. Dat evolueerde tot het Schalker Fan Project. Stuart Dykes: ,,Stad, club en regering brengen elk een derde van de financiële middelen aan om vanuit het voetbal de problemen van racisme en maatschappelijke achterstelling te bestrijden. Het pakket beslaat meetings, didactische bezoeken aan de scholen en sponsoring van ons jaarlijks benefietconcert.''

Het Schalke Fan Initiative viel dermate in goede aarde dat het in 1997 werd bekroond met de prijs Demokratie Leben. Hiermee eert het Duitse parlement (de Bundestag) elk jaar de boeiendste vorm van burgerplicht met 10.000 D-mark.

Achter het Parkstadion doemt een hallucinant bouwwerk op. Het is die Arena auf Schalke, het modernste stadion van Europa, met openschuifbaar dak en verplaatsbare grasmat. Multifunctioneel, met een capaciteit van 62.000, waaronder 15.000 staanplaatsen voor de gewone fans. Schalke 04 vergeet zijn sociale wortels niet. Tussen het Parkstadion en de Arena verbindt een museum over glorie en tragiek van het verleden de oude met de nieuwe tijd. Schalke 04 is klaar voor de éénentwintigste eeuw.