ESF-spook ramp voor Arbeidsvoorziening

Sociale Zaken haalde vorig jaar hard uit naar Arbeidsvoorziening Rijnmond wegens `fraude' met geld uit het Europees Sociaal Fonds. Over een zwarte kas en rare subsidies: hoe het ESF-spook de interne verhoudingen bij de arbeidsbureaus vernietigde.

Ruim een jaar is voorbijgegaan met aanhoudende geruchten en forensische onderzoeken. Medewerkers van Arbeidsvoorziening Rijnmond, onder wie de directeur en de controller, zijn ontslagen. Nu, februari dit jaar, doet voormalig commissaris van de koningin Henk Vonhoff onderzoek naar de kapotte verhoudingen tussen Arbeidsvoorziening Nederland en het regiokantoor in Rotterdam. Alles draait om het project `Futuro Laboral': de ESF-affaire op kleine schaal.

Vlak voordat Vonhoff zijn eindrapport publiceert, doet landelijk Arbvo-voorzitter Joke van der Beek nog een poging hem met informatie te voeden. Forensische accountants hebben in haar opdracht vastgesteld dat ,,een continue stroom liquide middelen van 150.000 gulden per maand'' van `Rijnmond' naar Futuro Laboral is gegaan, ook nadat de subsidieregeling ,,niet meer toegepast mocht worden'', aldus Van der Beek aan Vonhoff op 28 februari. Ook heeft `Rijnmond' een ,,niet toegestane'' bankrekening bij ABN Amro aangehouden, ,,die werd gehanteerd als zwarte kas'', schrijft ze.

Vonhoffs onderzoek behelst de verhoudingen tussen Arbvo Rijnmond en de landelijke organisatie. Tussen die twee is een diep wantrouwen ontstaan als in de loop van 1999 blijkt dat de Tweede Kamer april dat jaar onjuist is geïnformeerd over subsidie aan Futuro Laboral. `Rijnmond' en `landelijk' geven elkaar de schuld. Daarna stapelen de akkefietjes zich op.

In het licht van de harde woorden van Van der Beek over een `zwarte kas' en incorrecte subsidiëring blijkt het Vonhoff-rapport te leiden tot een wonderlijke radiostilte. Vonhoff concludeert dat de landelijke Arbvo niet behoorlijk heeft ,,gecommuniceerd'', en dat `Rijnmond' zijn verantwoordelijkheid ,,niet adequaat'' heeft genomen. Een persbericht meldt dat geen van de partijen ,,behoefte aan verder commentaar'' heeft. Maar wat er aan de hand was?

Futuro Laboral staat in Rijnmond bekend als het project van George Deibel. Hij is de voormalige ESF-coördinator in Rijnmond en staat bekend om zijn grote mond: been everywhere, seen everything. `Futuro' heeft de ambitie werkloze Antillianen te laten remigreren. In 1994, het project loopt dan een paar jaar, wordt het gecontroleerd door de Europese Commissie. Er zijn ,,signalen van onregelmatigheden'', vertelt een Arbvo-controller januari dit jaar aan de politie.

De controller tegen de politie: ,,Bij de controle bleek dat niet van iedere deelnemer de benodigde informatie aanwezig was (...). Daarnaast bleek dat niet altijd aan de criteria werd voldaan en dat het project niet aansloot bij de doelstelling. Zo werden bijvoorbeeld lassers geselecteerd terwijl daar op Curaçao geen vraag naar was en bleek dat sommige deelnemers niet werkloos waren of van Nederlandse afkomst waren.'' De controller rapporteert dit aan de landelijke Arbvo, maar er gebeurt jarenlang niets.

Pas als voorjaar 1999 opnieuw negatieve resultaten van controles bekend worden, ook weer in Rijnmond, en nu ook de media berichten over de Brusselse reactie hierop, groeit de politieke behoefte om in te grijpen tegen mogelijk frauderende ESF-gebruikers. Cruciaal is volgens Brussel dat het begrip `co-financiering' verkeerd is geïnterpreteerd. De ESF-regels schrijven voor dat Nederland circa de helft van een project betaalt, alvorens de andere helft met ESF-geld gefinancierd mag worden. Daarvoor zet Nederland uitkeringen in, maar dat is alleen `naar rato' toegestaan: als mensen voor de helft van de werkweek een cursus volgen, is de co-financiering met uitkeringen slechts voor de helft toegestaan, en niet, zoals in Nederland gebruikelijk, voor het volle pond.

Maar als de landelijke Arbvo het dossier voorjaar 1999 onder de loep neemt, is de conclusie dat ,,op basis van het huidige materiaal een beschuldiging van fraude'' niet waar te maken is. Dan gaat Sociale Zaken duwen. Het ministerie verricht eigen onderzoek. Er blijkt uit, aldus directeur-generaal D. Mulock Houwer per brief van 15 oktober 1999 aan de landelijke directie, dat de subisidie aan `Futuro' is voortgegaan hoewel het project ,,niet voldeed aan de voorwaarden voor ESF''. Ook maant Mulock Houwer de ESF-subsidie voor `Futuro' ,,alsnog uit de einddeclaratie 1995 richting Brussel [te] verwijderen''.

Het ministerie doet najaar 1999 zelf aangifte van valsheid in geschrifte. Ruim een half jaar later volgen politie-invallen in Rotterdam en op de Antillen; Deibel wordt aangehouden en verhoord. Omstreeks dezelfde periode geeft de landelijke Arbvo opdracht tot een forensisch onderzoek naar co-financiering. In de praktijk blijkt dit onderzoek zich te beperken tot Rijnmond. De ,,buitengewoon ernstige bevindingen'', schrijft de algemene directie in een notitie (`confidentieel') 1 september 2000, is dat bij `Futuro' de ,,volledige uitkeringskosten van de deelnemers (...), onafhankelijk van de feitelijke participatie'' als co-financiering zijn ingezet, terwijl Rijnmond ,,vanaf 1991'' wist of had kunnen weten dat dit niet kon.

Alles escaleert als de directeur van `Rijnmond', H. Luchtmeijer, bij Arbvo werkzaam sinds 1997, in oktober vorig jaar wordt ontslagen. De redengeving is dat hij tegen de afspraken in `Futuro' is blijven subsidiëren. Luchtmeijer zegt dat Rijnmond het departement augustus 1999 daarvan had verwittigd. De ontslagen directeur krijgt steun van het regiobestuur. Vooral regiovoorzitter Piet de Ruiter, voormalig Tweede-Kamerlid (PvdA) en met Bram Peper en Jan Pronk in de jaren zestig co-auteur van Mooi rood is niet lelijk, springt voor hem in de bres. Daardoor groeit het wantrouwen bij het landelijk bestuur. Sip Nieuwsma, vertegenwoordiger van VNO-NCW: ,,De Rotterdamse tactiek was dat men steeds weer naar mogelijk andere incorrecte zaken elders is gaan wijzen. Als de focus zich op Rijnmond richtte, begon Rijnmond over iets anders. Zo van: dat is veel erger.''

Aanvullend forensisch onderzoek bracht afgelopen najaar nieuwe blamerende feiten boven tafel. Het gaat om een bankrekening die zou zijn aangehouden zonder dat de landelijke directie daarvan wist (Rijnmond weerspreekt dit) en van waaruit door de controller met kennelijk medeweten van de directeur zwarte betalingen zijn verricht. Nu beaamt ook de voorzitter van Rijnmond, De Ruiter, dat ,,een geur van fraude en in ieder geval valsheid in geschrifte'' is vastgesteld. Daarop wordt het ontslag van directeur Luchtmeijer december vorig jaar omgezet in ontslag op staande voet. Opnieuw tekent het bestuur van Rijnmond fel verzet aan. En opnieuw leidt dit tot kortsluiting met de landelijke Arbvo.

Begin dit jaar krijgt Vonhoff de opdracht voor een onderzoek, en op 21 februari blijkt in een hoorzitting achter gesloten deuren hoezeer het ESF-spook een vernietigende uitwerking heeft binnen Arbvo. Tijdens de hoorzitting, waarvan het verslag nooit wordt gepubliceerd, roept Van der Beek tegen De Ruiter uit dat hij ,,zelf een aandeel'' heeft in de zwarte betalingen in Rijnmond. Gebleken is dat De Ruiter zijn vergoeding als voorzitter heeft ontvangen van de dubieuze bankrekening. Maar De Ruiter, beamen getuigen, kan later aannemelijk maken dat hij recht had op het geld en niet kon weten dat deze rekening als bron voor zijn betaling illegaal was. Na het rapport-Vonhoff wordt Luchtmeijers ontslag op staande voet omgezet in ontbinding van de arbeidsovereenkomst.

Intussen is het onderzoek van de Rotterdamse recherche naar Deibel en de zijnen officieel nog steeds niet afgerond. Betrokkenen bij dit onderzoek zeggen dat ze inmiddels verbaasd zijn dat ze alleen de gang van zaken in Rotterdam kunnen onderzoeken. Er zijn, zeggen ze, ,,sterke aanwijzingen gevonden dat de Rotterdamse praktijken door de landelijke Arbvo werden gedekt''.

Dit is het vijfde deel van een serie over problemen met het ESF. Eerder delen verschenen op 24, 26, 28 juli, 1 augustus en staan op www.nrc.nl/denhaag