Spieken bij afluisternetwerk Echelon

Over het wereldomspannende afluisternetwerk Echelon van alle Engels sprekende landen, de Verenigde Staten voorop, doen veel verontrustende verhalen de ronde. De strekking daarvan laat zich ongeveer als volgt illustreren. In deze boekbespreking, die via Internet naar de krant werd verzonden, staan de woorden `Osama bin Laden', `Explosieven', en `Amerikaanse ambassade.' De monsterachtige programmatuur van Echelon bij de Amerikaanse elektrische afluisterdienst National Security Agency, NSA, zou via satellieten alle mondiale e-mails, fax- en telefoonverkeer kunnen opvangen en selecteren op trefwoord. Tegenstanders, waaronder internetjournalisten, maar ook Europarlementariërs en Nederlandse kamerleden, menen dat de afluisteraars daarom achter de naam van auteur dezes een zwart kruis plaatsen. En dat blijft staan tot in lengte van dagen. Een visum voor de VS, zal daarom worden geweigerd. Zonder opgaaf van redenen. Bovendien, vinden de tegenstanders van dit Boze Oor, mag je niet zomaar bij iemand in de post spieken.

De wantrouwende berichtenstroom over Echelon is makkelijk te relativeren, bijvoorbeeld door te wijzen op de anti-Amerikaanse selectiviteit van de ophef. Iedereen bespioneert namelijk iedereen, of heeft die intentie. En dat is al eeuwen zo. Russen, Israeliërs, Chinezen, Fransen, Brazilianen of het Vaticaan, allemaal spieden ze zoveel als de technologie en de wet maar toestaan – en die laatste legt nergens grote restricties op. Ja, zelfs Nederland heeft op de Amsterdamse marinebasis Kattenburg een eigen `Echelon': het Strategische Verbindingsinlichtingen Centrum, SVIC.

Omkooppraktijken

Dat een Angelsaksische Big Brother bij privaat berichtenverkeer kan meelezen is voor de `gewone man' niet verontrustender dan het gegeven dat de postbode Valentijnskaarten kán inzien. En dat Echelon-programmatuur in de jacht op echte slechteriken een argeloze boekbespreker door het gebruik van bepaalde trefwoorden selecteert, zou een aanvaardbaar risico moeten zijn. Met de komst van Echelon – de Amerikanen geven het bestaan van zo'n netwerk intussen toe – is dus wèl de schaal van het afluisteren vergroot, maar niet de aard van het op-één-na oudste beroep ter wereld.

Geschonden privacy-rechten zijn niet eens het kwalijkst van Echelon, vinden tegenstanders. De Amerikanen, zo klinkt het, gebruiken de opgevangen berichten om hun eigen industrie te bevoordelen: wat goed is voor Boeing, is goed voor de VS. Ook op dit vlak valt op de kritiek een hoop af te dingen. In kritische stukken over Echelon worden altijd dezelfde verhalen rondgepompt, waarschijnlijk niet toevallig zijn het meestal apocriefe gevallen, waarbij twee Franse bedrijven miljardencontracten voor hun neus zagen weggekaapt door Amerikaanse concurrenten. Frankrijk heeft een uitgesproken hekel aan Echelon, mede doordat dit omkooppraktijken van Franse bedrijven aan het licht bracht.

Toch wordt de discussie over Echelon door de VS zó serieus opgevat dat de NSA zélf de deur naar de openbaarheid op een kier mocht zetten. Auteur James Bamford, die eerder over de NSA schreef in The Puzzle palace, kreeg, binnen de strenge `security'-wetten, voor de totstandkoming van Body of Secrets tekst en uitleg over de activiteiten van de NSA in heden en verleden. Alleen al de bloedstollende details over afluisteroperaties tijdens de Cuba-crisis en de Vietnam-oorlog maken het boek al waardevol.

Nu is de NSA als bron voor de relativering van de vermeende almacht van Echelon natuurlijk verdacht. En toch komt de argumentatie die de Echelon-omnipotentie moet ontkrachten niet onaannemelijk over. De barrières die de NSA ondervindt bij het verwezenlijken van zo'n oppermachtig Echelon zijn procedureel en technisch. Allereerst moet de NSA zich aan vele wetten en regels houden die de privacy van de afgeluisterde moeten garanderen. ,,Wat naïef, spionnen die zich aan de wet houden!', roepen de critici. Maar zowel in Body of Secrets als in andere literatuur over inlichtingendiensten staan veel voorbeelden van `spionnen', die hard aan de bel trekken als de burgerrechten in het gedrang komen. Een spionnendienst die zich niet aan de regels houdt – zie de in 1994 opgeheven Nederlandse Inlichtingen Dienst Buitenland, IDB – is niet onschendbaar. Op zijn minst dreigen dan drastische bezuinigingen.

Het idee dat NSA-analisten in alle communicatie ter wereld zitten te neuzen is aanwijsbaar technische onzin. De informatiemaatschappij heeft een supernova aan etherinformatie veroorzaakt, veelal waardeloze gegevens. Selecteren kan zéér gericht, bijvoorbeeld wanneer al een vermoeden van clandestiene activiteiten bestaat, zoals over pogingen om het embargo van Irak te breken, of over een exportdeal van raketonderdelen naar Libië. Daarom zal deze recensie waarschijnlijk aan de NSA-aandacht ontsnappen.

Onoirbare activiteiten

Het technische argument neemt niet weg, zoveel zegt ook NSA, dat de kolossale afluistermogelijkheden wel voor economische spionage en het bevoordelen van het eigen bedrijfsleven kúnnen worden gebruikt. Maar alleen, aldus NSA, als er onoirbare activiteiten aan het licht komen. Bij omkoopschandalen worden regeringen van corrupt gedrag van onderdanen op de hoogte gesteld. Als NSA dat gelogen had, zou bijvoorbeeld het Europese Airbus concurrent Boeing niet hebben kunnen inhalen – iets dat nu wèl het geval is.

Geen wet kan overigens het oneerlijk bevoordelen van de eigen Amerikaanse economie tegenhouden. Maar de omschakeling van `defensieve' economische spionage, gericht tegen omkooppraktijken en ander ongeoorloofds, naar de `offensieve' variant, zou alleen worden gemaakt indien de president het economische welzijn van de VS zodanig bedreigd ziet dat zelfs de nationale veiligheid in het geding is. Maar aangezien de Amerikaanse economie nu en in de nabije toekomst ook zonder dit soort kunstgrepen – die het loslaten van het marktprincipe vereisen – al lijkt te gedijen, is er op dit moment geen reden tot angst voor deze Big Brother. Voorlopig blijft Echelon gewoon oude wijn in nieuwe, digitale zakken.

James Bamford: Body of Secrets. Doubleday, 721 blz. ƒ82,65

    • Menno Steketee