Polen weten niet wat ze met Wisla aan moeten

Waarom komt het in het stroomgebied van de Wisla zo vaak tot grote overstromingen? De Wisla is een van Europa's laatste `vrij stromende' – door de mens niet of nauwelijks gecorrigeerde – grote rivieren.

Het water begint langzaam te zakken en tienduizenden Polen beginnen aan de grote schoonmaak. In heel Polen zijn hulpacties op gang gekomen om de doorgaans onverzekerde boerenbevolking door het ergste heen te helpen. De regering maakt voorzichtig de balans op en stelt voor de slachtoffers van de watersnood honderden miljoenen guldens beschikbaar die voor een belangrijk deel uit de (Phare) fondsen moeten komen die de Europese Unie voor Polen beschikbaar stelt in het kader van de toetreding.

Over de vraag waarom de zomerse regen voor de tweede keer in vier jaar Polen voor zulke onoverkomelijke problemen heeft gesteld wordt echter in tegenstelling tot vier jaar geleden, toen de zwakke dijken de schuld kregen, nauwelijks gesproken. De Wisla is één van de laatste rivieren in Europa die `vrij stroomt'. De rivier die in de bergen rond Bielsko Biala in het zuiden ontspringt, stroomt over een lengte van 1064 kilometer dwars door Polen en komt bij Gdansk in de Oostzee.

Door een speling van het lot is de rivier in de negentiende eeuw uit handen gebleven van de ijverige ingenieurs die overal elders waterwegen hun wil oplegden door dammen en dijken te bouwen, meanders af te snijden en de rivierbedding uit te baggeren. De Wisla lag in die tijd in een uithoek van het Habsburgse en Russische rijk en geen van beiden grootmachten had veel belangstelling voor de economische ontwikkeling van de rivier.

De rivier, die door de Polen de `koningin' wordt genoemd, bleef min of meer onaangetast. In de jaren zeventig werd door de communistische waterbouwers de eerste en enige dam, met bijbehorende waterkrachtcentrale, aangelegd bij Wloclawek, honderdvijftig kilometer ten noorden van Warschau. Hevig vervuild door de Poolse zware industrie maar toch uniek vanwege zijn natuurlijk loop met meanders en zandbanken kwam de Wisla uit het communisme te voorschijn.

Maar sindsdien weet de Poolse overheid er geen raad mee. ,,Onze regering heeft geen duidelijk concept om de overstromingen tegen te gaan. Verschillende departementen houden zich met verschillende details bezig, maar er is geen algemeen beleid. Behalve dan dat ze nog steeds geloven aan `technische' oplossingen'', vertelt Jacek Engel die zich namens het Wereldnatuurfonds (WWF) met de Wisla bezighoudt. De milieubeweging maakt zich sterk voor `onderlooppolders' zoals we die tegenwoordig ook in Nederland kennen. ,,Nu kan het water niet weg en breekt op ongelegen momenten door de zwakste dijken heen'', aldus Engel.

Maar de milieubeweging en de waterbouwkundigen in Warschau staan lijnrecht tegenover elkaar. De ingenieurs zien niets in de plannen om de rivier de ruimte te geven. Zij willen de `wilde rivier' juist meer aan banden te leggen en beter bevaarbaar te maken door de aanleg van dammen en drempels. Het gaat vooral om de benedenloop van de Wisla tussen Warschau en Gdansk. Deze zou een belangrijke rol kunnen spelen in een oost-west verbinding dwars door Polen die Duitsland met Wit-Rusland zou kunnen gaan verbinden. En er zou meer water vrijkomen voor de in de omgeving gelegen industriegebieden. De Poolse minister van Milieu, Antoni Tokarczuk, zette een paar dagen geleden nog zijn handtekening onder een contract voor de aanleg van een nieuwe stuwdam bij Nieszawa, even ten noorden van Wloclawek.

,,Deze overstroming bewijst dat we ons gedrag moeten veranderen'' zegt de milieuactivist Jacek Bozek van de Klub Gaja uit het zuidelijke Bielsko Biala. ,,Onze politici zijn bang om de rivieren meer ruimte te geven. De indruk bestaat dat dat tegen de belangen van de mensen in zou gaan. Maar nu hebben we voor de tweede keer in vier jaar gezien dat de technische oplossingen geen echte oplossingen zijn.''

Volgens Bozek dringt de tijd. ,,In 1997 hadden we de overstroming van de eeuw en nu vier jaar later weer. Dat is niet normaal.'' De milieuactivist ziet het klimaat voor zijn ogen veranderen. De effecten van de ongekend hevige regenval die de afgelopen jaren uit de lucht komt wordt nog versterkt door de ontbossing die sinds een jaar of tien gaande is in de Karpaten. ,,Sinds de val van het communisme mogen mensen hier op hun eigen land bomen kappen. Er zijn in korte tijd duizenden hectaren bos verdwenen en het water wordt niet meer vastgehouden'', zo zegt Bozek.

Na de overstromingen van vier jaar geleden rond de Oder en de Wisla bestookte de milieubeweging het ministerie van Milieu met voorstellen en plannen. Even leek het erop dat de twee partijen elkaar hadden gevonden. Maar dat duurde niet lang en uiteindelijk bleef alles bij het oude. ,,Het is vooral een kwestie van psychologie. We hebben weer vier kostbare jaren verloren'', aldus Bozek.