Moskou Orkest met Russische Mozart-stukken

Prachtig en origineel geprogrammeerd was het concert van het Moskou Symfonie Orkest in de serie Zomerconcerten van het Amsterdamse Concertgebouw. Het ging om Mozart, in het bijzonder om Russen en Mozart. Het concert begon met een half-scènische uitvoering van de korte opera Mozart en Salieri (1897) van Rimsky-Korsakov. Daarna klonk de Vierde suite `Mozartiana' van Tsjaikovski en het concert werd besloten met Mozarts ouverture Don Giovanni – de opera die Tsjaikovski als 16-jarige deed besluiten zijn leven te wijden aan de muziek.

Het bijzondere was dat het Mozart-programma de herinnering ophaalde aan de film Amadeus (1984) van Milos Forman. Het Amadeus-thema `middelmatigheid versus genialiteit' is afkomstig uit het toneelstuk Mozart en Salieri (1830) van Poesjkin. Het drama is gebaseerd op het niet op waarheid berustende verhaal dat de componist Salieri met `Aqua Toffana' Mozart zou hebben vergiftigd, terwijl hij aan het werk was aan zijn Requiem.

Mozart zegt bij Poesjkin dat Salieri en hij beiden geniaal zijn, evenals trouwens Beaumarchais, op wiens werk Mozart zijn Le nozze di Figaro baseerde en Salieri zijn opera Tarare. Salieri vermoordt de unieke Mozart om de kunst te redden: ,,Wat baat het of een Mozart verder leeft en voortgaat nieuwe toppen te bestijgen? Heft hij de kunst daarmee omhoog? Welneen, zij stort weer neer, zodra hij is verdwenen: zijn plaats blijft open; niemand volgt hem op.''

Het operaatje werd in de eenvoudige doeltreffende regie van Sonia Masson opgevoerd bij een vleugel onder het orgel. De blinde violist die knierpend Mozarts Voi che sapete speelde, werd uit het orkest gehaald. De pianiste die andere Mozartmuziek speelde, zat tussen het publiek. Leden van het Toonkunstkoor Amsterdam zongen op het balkon vanuit de hoge het dramatische begin van Mozarts Requiem. Het zijn de enige echte stukjes `Mozart', verder schreef Rimsky-Korsakov zijn eigen muziek: monologen en conversatie in een post-wagneriaanse natuurlijke spreek-zangstijl, soms sterk herinnerend aan Tsjaikovski.

Mozart en Salieri waren beiden in rokkostuum. Dat paste bij de sinistere rol van Salieri – de lage bas Aleksander Naumenko. De serieuze Mozart van de tenor Arkadii Misjenkin was wel het absolute tegendeel van de kleurrijke robbedoes in Amadeus. Als de vergiftige Mozart weg is om te sterven, beseft Salieri dat hijzelf toch geen genie is. Op dat moment verlichtte een spot de goud omrande cartouche met de naam Mozart op de muur van de Grote Zaal: het bewijs van Mozarts eeuwigheidswaarde. Salieri's naam ontbreekt, de naam Mozart bleef uiteraard de rest van het concert verlicht.

Tsjaikovski's suite `Mozartiana' bouwt voort op de 19de-eeuwse variatiestijl als eerbetoon aan grote componisten: Beethoven varieeerde op Mozarts muziek bij Die Zauberflöte, Brahms schreef zijn Haydnvariaties. Bij Tsjaikovski zijn de stijlverschillen tussen hem en Mozart opvallend: er ligt niet alleen bijna een eeuw tussen hem en Mozart, er is ook een wereld van verschil tussen het Weense classicisme en de Russische laatromantiek. Een triller van Mozart wordt bijna onherkenbaar getransformeerd. De noten van het motet Ave verum corpus ontleende Tsjaikovski aan de transcriptie van Liszt. Geen wonder dat Mozart hier net zo etherisch klonk als Parsifal, de opera van de door Liszt zo bewonderde Wagner, zijn schoonzoon!

Het Moskou Symfonie Orkest, opgericht in 1989 zonder financiële steun van de staat, speelde uitstekend en typisch Russisch: direct en met veel expressie bij blazers èn strijkers. De Amerikaanse dirigent Arthur Arnold, die in Amsterdam ooit Hans Vonk assisteerde toen hij chef-dirigent was van de Nederlandse Opera, vond zijn optreden in het Concertgebouw zó belangrijk, dat hij zijn prestaties via twee videocamera's liet vastleggen.

Concert: Moskou Philharmonisch Orkest en leden Toonkuunstkoor Amsterdam o.l.v. Arthur Arnold m.m.v. Arkadii Misjenkin (tenor) en Aleksander Naumenko (bas). Regie: Sonia Masson. Programma: ; N. Rimsky-Korsakov: Mozart en Salieri; P.I. Tsjaikovski: Suite nr 4 `Mozartiana'; W.A. Mozart: ouverture Don Giovanni. Gehoord: 31/7 Concertgebouw Amsterdam.

Vanavond speelt het Moskou Symfonie Orkest in het Concertgebouw muziek van Rimsky en Tsjaikovski, o.a. de Symfonie nr 5.