De ongemakkelijke erfenis van Klaas de Vries

Klaas de Vries en Willem Vermeend, beide PvdA, behandelden sinds medio 1998 als minister het ESF-probleem. Over een rooskleurige presentatie en het geheim van de kasschuif: een reconstructie.

Chagrijn en argwaan domineren de laatste jaren de leiding van Arbeidsvoorziening (Arbvo). Er is ,,een crisis waarin blijkt dat het centraal bestuur weinig vertrouwen in de regio's heeft', aldus de notulen van de `concernraad' - de landelijke directie plus de regiodirecteuren - van 23 februari 1999. Desondanks ontvangt Arbvo grote sommen ESF-geld (Europees Sociaal Fonds) van Sociale Zaken: datzelfde jaar zal het garantiebedrag verhoogd worden van 100 miljoen gulden naar 250 miljoen.

Niet dat de financiële huishouding van Arbvo op orde is. Budgetten zijn, blijkens de notulen, soms ,,gebaseerd op drijfzand'. Dankzij knip- en plakwerk met ESF-geld worden gaten gedicht. Voor `knelpunten vraagzijde arbeidsmarkt' is de oplossing: `budget 45 miljoen ophogen met 30 miljoen ESF', aldus de notulen. Of het verstandig is? In de concernraad weet men ook: `Een groot risico wordt gelopen indien men ESF ophoogt met ESF-financiering'.

Klaas de Vries, augustus 1998 beëdigd op Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW), treft Arbvo bijna bankroet aan. De maand daarvoor heeft voorganger Ad Melkert Arbvo uit de liquiditeitsproblemen gehaald door in 1999 160 miljoen gulden te betalen uit het budget-2000. Deze truc, in jargon de kasschuif, passen zijn opvolgers De Vries en Vermeend later ook toe.

Het zijn, achteraf, belangrijke ingrepen. Want behalve financiële problemen heeft Arbvo een ander structureel mankement. Sinds het akkoord dat Melkert in december 1994 sloot met vakbonden en werkgevers over Arbvo en ESF, ontvangt de organisatie een gegarandeerde som van 100 miljoen gulden ESF-geld. Maar tot begin 1999 wordt niet voldaan aan twee basale Brusselse regels. ESF is voor concrete werkgelegenheidsprojecten, dus vraagt Europa een projectenadministratie: die heeft Arbvo niet. En om zichtbaar te houden dat ESF geen verkeerde aanwending krijgt, moet Arbvo van Brussel de ESF-inkomsten op een aparte bankrekening binnen laten komen: ook die heeft Arbvo tot eind 1998 niet, leert een brief van directeur financiën J. Nieuwhoff van Arbvo op 23 oktober 2000 aan Sociale Zaken.

Zo staat Arbvo er voor kenners fragiel voor als 31 mei 1999 via het Radio 1 Journaal de bom barst. Bekend wordt dat Nederland tegen de lamp is gelopen bij Europese controles op ESF-bestedingen. Gebleken is van onregelmatigheden met honderden miljoenen guldens, er zijn zelfs vermoedens van fraude - en de derde keer in vijf jaar blokkeert de Commissie de ESF-tegoeden van Nederland.

De Kamer, vooral Gerda Verburg (CDA, ex-CNV), wil weten waarom het ministerie niet alerter heeft gereageerd. De Vries beticht haar van ,,stemmingmakerij'. Terwijl op het ministerie nog rustig werd nagedacht over de Brusselse controles, heeft tot spijt van De Vries ,,een journalist in Brussel de zaak al aan de grote klok gehangen'. Hij vraagt de Rekenkamer een onderzoek te doen, en Task Forces op het ministerie en bij Arbvo zullen alle gebleken problemen met kracht ter hand nemen. ,,Het departement is continu met de zaak beziggeweest. Er is geen moment sprake geweest van vertraging', aldus De Vries 8 juni 1999 in de Kamer.

In een interne reconstructie van Arbvo, dit jaar gemaakt, wordt beschreven hoe vanaf begin 1999 de controles worden verbeterd en fouten hersteld. Dergelijke `herstelacties' moeten op papier binnen een paar weken uitgevoerd zijn. ,,Het duurde soms meerdere maanden', aldus de reconstructie. En voorjaar 1999 blijkt binnen Arbvo dat ,,de resultaten van de uitgevoerde controles een dermate slechte situatie aan het licht brachten, dat er een ramp zou ontstaan wanneer niet aan de voorkant van het proces beter zou worden gecontroleerd.' Hiervoor wordt een plan opgesteld, maar omdat de opsteller vertrekt ,,is hier nooit een vervolgactie op ontplooid', aldus de reconstructie.

Maar De Vries blijft optimistisch; 28 oktober zegt hij in de Kamer dat ,,hard wordt gewerkt om de problemen op te lossen', dit ,,verloopt voorspoedig'. Intussen gaan de `herstelacties' door, en kan december 1999 de Kamer het goede nieuws worden gemeld dat de blokkering van ESF-tegoeden is stopgezet.

En 16 maart 2000 (De Vries vertrekt enkele dagen later naar Binnenlandse Zaken; Willem Vermeend gaat naar SZW) is het nieuws andermaal gunstig. Dankzij een ,,relatief voorspoedige afwikkeling' heft hij de Task Force ESF op, meldt hij de Kamer. De `herstelacties' - die fouten uit de einddeclaraties van ESF-projecten moeten halen - ,,lijken tamelijk succesvol', schrijft hij. Het ziet er naar uit dat over het subsidiejaar 1998 alsnog een zeer aanzienlijk bedrag ,,als rechtmatig besteed kan worden gekenschetst'.

Als twee maanden nadien opnieuw Brusselse controles worden uitgevoerd, blijkt iets anders. Het resultaat is dat ,,geen van de gecontroleerde projecten ESF 1998 een deugdelijke onderbouwing geven van de ingediende einddeclaratie; door Arbeidsvoorziening aanbevolen herstelacties waren nog niet uitgevoerd', zo schrijft zijn opvolger Vermeend op 19 oktober aan de Kamer. Achteraf stelt ook Arbvo in de interne reconstructie vast dat De Vries in maart 2000 het parlement een te rooskleurig beeld voorhield: ,,Tegen de afspraken in heeft het ministerie toen toch de onvolledige gegevens aan de Tweede Kamer gezonden en overigens Arbvo onjuist geciteerd'.

Bovendien laat De Vries een andere ongemakkelijke erfenis na. Zomer 1999 heeft De Vries met het Arbvo-bestuur overlegd over de begroting van het nieuwe jaar. De gegarandeerde ESF-gelden voor Arbvo bestrijken sinds de deal met Melkert van najaar 1994 per jaar 105 á 120 miljoen - maar De Vries hoogt dat, terwijl hij en Arbvo in Brussel op de strafbank zitten, voor 2000 op tot 250 miljoen.

Eén organisatie is alert. De Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) wijst 19 oktober 1999 de Kamer al op ,,geluiden vanuit de Arbvo-organisatie dat het bedrag van 250 miljoen voor de eigen organisatie zal worden ingezet', en noemt dat ,,zeer verontrustend'. De Vries vindt die veronderstelling ,,beneden de maat'.

De kwestie speelt opnieuw in mei 2000, als CDA-Kamerlid Verburg aanhoudend vragen stelt over de 250 miljoen. Vermeend zegt dat dit geld ,,niet kan worden gebruikt voor andere doeleinden' dan bestrijding van langdurige werkloosheid. Toenmalig Arbvo-voorzitter Joke van der Beek schrijft daarop 24 mei een boze brief aan Vermeend, waarin staat dat ,,in navolging van de afspraken in de periode 1995 tot en met 1999, de wijze van besteding van het budget eigen organisatie, vanzelfsprekend binnen de kaders van de regelgeving, vrij is'.

In de Arbvo-reconstructie van maart dit jaar staat dat de VNG de correcte interpretatie hanteerde. ESF-geld was ,,een financieringsbron van Arbvo' en werd niet opgevat ,,als subsidiegeld dat door Arbvo [voor concrete projecten, red.] diende te worden doorgeleid'.

Net als zijn voorganger blijft Vermeend optimistisch over de afhandeling van de ESF-problemen. Maar januari dit jaar moet de minister definitief erkennen dat ook hij de zaak niet in de vingers krijgt. Hij moet de Kamer bekennen dat hij de toezegging het ESF-dossier snel af te sluiten niet kan nakomen.

Intussen blijft het probleem: hoe Arbvo te financieren nu ESF als bron tijdelijk is afgesloten? Dat laatste doet zich heel 2000 voor, en de eerste helft van dit jaar; de nieuwe planperiode – 2000-2006 – van het ESF is pas een maand geleden van start gegaan. Aanvragen voor projecten kunnen met terugwerkende kracht over 2000 worden ingediend.

Maar de minister voorziet dat het Arbvo niet lukt om de 250 miljoen gulden, die De Vries eerder toezegde, `te realiseren'. Ofwel, het zal Arbvo niet lukken om zoveel ontvangen ESF-geld als `terecht ontvangen' tegenover Brussel te kunnen verantwoorden. Vandaar dat Vermeend de Kamer per brief van 19 juni dit jaar bekendmaakt dat hij het aandeel ESF in de begroting van Arbvo over 2000 verlaagt tot 125 miljoen, ,,onder gelijktijdige verhoging van de rijksbijdrage'. Dus: als de ESF-inkomsten van Arbvo tegenvallen, past de minister bij. Ergo: ESF-projecten of geen ESF-projecten, Arbvo heeft die 250 miljoen gulden gewoon nodig - voor de eigen organisatie. Zo onthult Vermeend alsnog de ware bedoeling met het Europese geld. Het ESF-geld was niet in de eerste plaats bedoeld voor ESF-projecten, maar nodig om de exploitatie van Arbvo op peil te houden.

Dit is het vierde deel van een serie over problemen met het Europees Sociaal Fonds (ESF). Eerdere delen verschenen op 24, 26 en 28 juli en zijn te lezen op www.nrc.nl/denhaag