Hijgerigheid leidt tot ontslaggolf

Tienduizend ontslagen bij Philips, tweeduizend bij Akzo Nobel. Het management noemt graag grote, ronde getallen, maar op de werkvloer kan zo'n aankondiging heel anders vallen dan op de effectenbeurs.

De crisis in de high tech slaat niet alleen toe in Silicon Valley in Californië, maar ook aan de Gerstweg in Nijmegen. De crisis komt ook niet onverwacht. ,,Ik heb al een paar flinke dips meegemaakt'', zegt Abbe Klarenberg, een process-engineer. Hij werkt al 24 jaar voor de fabriek van Philips in Nijmegen waar chips worden gemaakt, bijvoorbeeld voor computers of mobiele telefoons. ,,Het is dit keer wel langer goed gegaan dan we hadden verwacht, zo'n zeven jaar in plaats van de gebruikelijke vier à vijf jaar. En omdat we zoveel groter zijn geworden, is de klap nu ook groter.''

De afgelopen twee jaar was de vraag naar die chips zo overweldigend dat het aantal medewerkers in Nijmegen toenam van zo'n 3.000 tot 5.200. Maar de afgelopen maanden is het malaise in de telecom- en technologiesector. Ook Philips moet bezuinigen. Er verdwijnen ,,aanzienlijk meer dan 10.000 banen'', zei de nieuwe topman Gerard Kleisterlee eerder deze maand, nadat Philips in april al een getal van 7.000 had genoemd.

,,Het gaat in deze sector steil omhoog'', vertelt Klarenberg, die lid is van de ondernemingsraad in Nijmegen. ,,En dan weer steil omlaag. Je leert nooit met die onzekerheid leven. En het is nooit leuk als het gebeurt. Maar de ouderen hebben het al vaker meegemaakt. De jongeren hebben meer moeite. Toch zeggen de meesten die weg moeten dat ze terug willen komen als de markt weer aantrekt. Voor anderen kan Philips nu de boom in.''

Philips was het eerste grote Nederlandse concern dat zich dit voorjaar aansloot bij de reeks multinationals die, net als begin jaren tachtig, het massa-ontslag weer ter hand nemen als wapen om de economische recessie te bestrijden. Vooral technologiebedrijven als Philips leken de afgelopen twee jaar in de Nieuwe Economie te kunnen ontkomen aan de gebruikelijke neergang in de conjunctuur, maar de winstwaarschuwingen worden toch weer begeleid met ouderwets aandoende reflexen.

Het Amerikaanse telecombedrijf Lucent spant de kroon: het bestand van 123.000 medewerkers wordt gehalveerd, deels door de verkoop van bedrijfsonderdelen. In Nederland variëren de aankondigingen in de afgelopen weken van Versatel (telecom, 300 man) tot NedCar (auto's, 1.600 banen) en van Akzo Nobel (chemie en verf, 2.000 man) tot Start (uitzendbureau, 700 banen).

De methodes om het overtollig personeel kwijt te raken variëren. Bij KPN moeten de medewerkers op hun eigen functie solliciteren. Bij bank ABN Amro krijgt een kwart van de 24.000 medewerkers in Nederland een dezer dagen een brief dat ze mogen blijven – de rest mag weg met een extra premie of blijven en hopen op een plek bij de `nieuwe bank'. Bij het technologiebedrijf Seagull, dat zijn reorganisatie vanochtend aankondigde, staan 50 van de 290 medewerkers ook meteen vandaag op straat.

Niet iedereen kan de Pavlov-reactie van beursfondsen waarderen. Het is macho-management, zegt Joep Bolweg, consultant bij adviesbureau Berenschot en hoogleraar `mens, arbeid en organisatie' aan de Vrije Universiteit. ,,Het is de hijgerigheid van de kwartaalcijfers.'' Beleggers willen dat bedrijven ieder kwartaal hun resultaten presenteren en de beurs reageert vaak heftig op tegenvallers. ,,Bedrijven denken daarom in steeds kortere cycli, op zijn Amerikaans. In Nederland hadden we het model van de stakeholders. Alle belanghebbenden telden mee. Dat is bij sommige bedrijven ingeruild voor het shareholder-model waarbij alleen de aandeelhouder telt.''

Chemie- en farmaconcern Akzo Nobel maakt 9 miljoen minder winst dan in het topjaar 2000 en meteen moeten er 2000 man uit, rekent bestuurder Wiel Brand van FNV Bondgenoten voor. ,,Zonder dat er een plan ligt, zonder onderbouwing'', zegt Brand. ,,Ze roepen gewoon maar een getal. Het is een gebaar voor de aandeelhouders: kijk eens hoe flink wij zijn. Maar het wordt tijd om behalve aan de beurs ook weer eens aan de werkgelegenheid te denken.''

Consultant Bolweg waarschuwt voor de ontwrichting die een routineuze aankondiging van een massa-ontslag kan veroorzaken in een bedrijf. ,,Ik maak me grote zorgen'', zegt Bolweg. ,,Je zet de loyaliteit en betrouwbaarheid van je mensen op het spel. Bedrijven noemen hun medewerkers hun belangrijkste asset (bezit), maar onderzoek in Amerika gaf aan dat 70 procent van de werknemers zijn managers niet meer vertrouwt. Ook in Nederland wordt nu steeds makkelijker naar ontslagen gekeken, steeds met het excuus dat de concurrentie in de VS het ook doet. Ik adviseer om de cyclus wat langer te trekken en te zorgen dat je je goede mensen behoudt.''

Zo erg als in de VS is het nog niet, zegt Klarenberg van Philips in Nijmegen. De eerste ontslagen vielen onder de uitzendkrachten en de contractanten die in dienst waren van uitzendbureaus Adecco en Randstad, twee `schillen' die Philips had aangebracht om flexibel op een recessie te kunnen reageren. ,,We hadden hier eigenlijk veel verder moeten afbouwen. Maar onze directeur probeert zo min mogelijk mensen kwijt te raken, vooral omdat we als een gek mensen moeten gaan aannemen als de markt in het vierde kwartaal weer gaat aantrekken.'' In Amerika heeft Philips een chipfabriek gewoon dichtgegooid. ,,Sleuteltje erin, deur op slot en wegwezen'', vertelt Klarenberg. ,,Dat kan daar ook. De mensen zeggen daar: vervelend, eens kijken waar ik nu aan de slag kan. In Nederland kan dat niet. Wij blijven toch een ander volk.''