Een nieuwe letter (2)

Voor de ene lezer was het een overval op een zomeravond, voor de ander een kriebelig gevoel dat er iets veranderd was. Maar wat precies? Sinds vorige week maandag is NRC Handelsblad gezet uit de nieuwe letter Lexicon (en niet `in' de nieuwe letter, zoals een lezer ons terecht corrigeerde). Op het speciale e-mailadres letter@nrc.nl stroomden bijna tweehonderd reacties binnen, waarvan veruit het merendeel positief, zelfs enthousiast. Kwalificaties liepen uiteen van `zeer fraai' tot `perfecte keuze', `zeer genoten' en `mooi en zeer leesbaar'. Daaruit trekt de redactie de conclusie dat de operatie geslaagd is. De Universiteitsbibliotheek Amsterdam richtte deze week een mini-expositie in gewijd aan typograaf Bram de Does en de totstandkoming van zijn ontwerp voor de Lexicon.

En dan nu de kritiek, want die was er ook en die was niet mals. Uiteraard waren er veel esthetische bezwaren. Het verlies aan karakter van de krant, de statigheid van de Times, de `grafische uitstraling'. Luceberts `Alles van waarde is weerloos' werd in de strijd geworpen. De noodzaak tot verbetering werd ontkend, de aangegeven redenen gewantrouwd of bestreden. De gegeven uitleg in de krant van maandag werd overigens in het algemeen gewaardeerd. Eén lezer merkte spijtig op nooit klachten over de Times te hebben gehad. Wel had hij het genoegen willen smaken dat de krant ook zíjn klachten eens had gehonoreerd.

De Lexicon doet een enkeling ouderwets aan, massief, vetter. ,,Het lijkt of mijn oog er overheen glijdt zonder er meteen grip op te krijgen, zoals een druppel op het raam.'' Er was veel beeldspraak waarin het leesgevoel werd omschreven, ongeveer zoals wijnproevers hun smaaksensaties uitdrukken. Ook letters hebben een afdronk en kunnen zwaar op de maag liggen. De `zakelijke' Times had `lekkere scherpe puntjes', was `gerijpt' terwijl de teksten in de `wulpse' Lexicon lijden aan `ernstige vervlakking'. Lezen is een hoogst persoonlijke ervaring en wie de typografie onverwachts wijzigt, neemt bij veel lezers een groot risico. Toch vonden veel meer lezers de nieuwe letter eerder mooi dan lelijk. De complimenten waren ten minste even bloemrijk als de klachten.

De leesbaarheid van de nieuwe letter wordt intussen fel omstreden. De ratio achter de nieuwe keus was onder meer dat de Lexicon een betere drukkwaliteit en meer leesgemak mogelijk maakt door vorm en afmeting. Met kortere `stokken' en `staarten' en een relatief grotere x-hoogte (de letter zonder stok of staart) wordt een ruim en toegankelijk woordbeeld mogelijk. Corpsgrootte en interlinie zijn na lang onderzoek zo gekozen dat een rustig tekstbeeld met weinig uitval (witte gaten tussen de woorden) wordt behaald. Tegelijk loopt de letter `zuinig' er kan zelfs een fractie meer informatie op de pagina in vergelijking met de Times.

Maar lang niet iedere lezer is het daarmee eens of vindt dat een voordeel. Er waren vragen om een groter corps (lettergrootte) en interlinie (afstand tussen de regels). Nu is in de bijlagen van de krant met de nieuwe letter inderdaad gekozen voor een grotere interlinie dan in de dagkrant. Daar zijn de stukken doorgaans langer en is er minder mogelijkheid tot afwisseling. Uit onderzoek naar leesgedrag blijkt dat veel lezers over nieuwspagina's met hun ogen dwalen en scannen. Bijvoorbeeld van de foto naar het onderschrift, naar een kort bericht, naar een langer stuk en halverwege weer terug. Langere stukken worden vaak met het oog verkend, soms van achteren naar voren, letterlijk om te zien of het stuk wel de moeite waard is. Dat rechtvaardigt in de ogen van de redactie het produceren van nieuwspagina's met een hoge informatiedichtheid (veel keus) en dus een zuinige, maar vooral leesbare letter. Nogal wat lezers dachten dat het streven naar een zuinige letter ingegeven werd door de prijs van het papier en dus een besparing moest opleveren. Een enkeling meent dat ook de vele verwijzingen in de krant naar internet door bezuinigingen worden ingegeven. Dat is niet het geval: met de Lexicon wordt geen papierbesparing van betekenis bereikt. Internet wordt gebruikt als aanvullend medium dat de berichtgeving in de krant moet verdiepen.

Het vergroten van het corps zou, gek genoeg, het tekstbeeld niet echt helpen: de woorden en letters worden wel groter, maar komen ook verder uit elkaar te staan. Uit de proeven, die ook met lezers zijn gehouden, was gebleken dat de lezer dan houvast verliest, de aanblik rommeliger wordt en het leesgemak afneemt.

De absolute fijnproevers is wellicht een typografisch verschil tussen het hoofdartikel (pagina 7) in de krant van maandag en dat van dinsdag opgevallen. ,,Het commentaar hangt te ruim in het wit'', meldde intern een gezaghebbende criticus. Vooral de korte woorden dreigden te gaan `zweven', hetgeen bij uitstek in het hoofdartikel voorkomen moet worden. Een dag later werd de interlinie met 0.5 punt teruggebracht en kwamen de regels tot rust. Dergelijke bijstellingen zijn dus mogelijk: maar veranderingen in de corpsgrootte werken averechts, zo is subjectief maar naar eer en geweten vastgesteld.

Dan de kwestie Leesbril. Hier tekende zich een opmerkelijke tegenstelling af. Ongeacht leeftijd of brilsterkte werd de nieuwe letter fifty-fifty door de lezer met verminderd gezichtsvermogen blij omarmd of boos vervloekt. Eén lezer was net de week tevoren gecapituleerd voor de `schrale' Times en lenzen gaan kopen. Die bleken na invoering van de Lexicon overbodig. Of iemand ter redactie ze nog kan gebruiken (rechts -1, links -2)? Andere lezers meldden vanaf hun terras nog tot kwart voor tien 's avonds `zonder bril!' de pagina's te hebben kunnen lezen. Negatieve ervaringen betroffen echter de waarneming dat de `regels gaan dansen', volgens een lezer omdat de Lexicon `te harmonieus' is. Daardoor ontstaat bij sommigen juist snel vermoeidheid.

Er was veel vraag bij pc-gebruikers naar de mogelijkheid de Lexicon te kunnen downloaden van internet, zodat die als voorkeursletter in het eigen tekstverwerkingsprogramma geïnstalleerd zou kunnen worden. Er werd ook de suggestie gedaan deze letter voortaan de Lexicon NRC te noemen, zodat de huisstijl ook buiten de krant uitgedragen kan worden. NRC Handelsblad heeft alleen een gebruiksrecht op de letter dat is beperkt tot toepassingen voor de krant. Op de website www.teff.nl van de eigenaar van de Lexicon, the Enschedé Font Foundry is alle zakelijke informatie over bestelmogelijkheden voor de letter te vinden.

Kleinere waarnemingen. Waarom is het euro-teken nog niet ingevoerd? Antwoord: dat is voorzien voor oktober, als gevolg van technische beperkingen. Waartoe dienen de gekleurde balletjes op de onderrand van de pagina? Antwoord: dat zijn referentiepunten waarmee de drukker tijdens het drukprocedé de kleuren controleert. Waarom was uitgerekend de krant waarin een nieuwe en scherpere letter werd gepresenteerd zo slecht gedrukt (klachten uit Zuid-Holland). Antwoord: een ongelukkige softwarestoring bij de inkttoevoer in de Rotterdamse drukkerij. Waarom wordt de Lexicon niet ook gebruikt voor de masthead (kopnaam) van de krant, waar NRC Handelsblad nu nog in de letter Modern is afgedrukt? Antwoord: Dat vonden we een inbreuk op de geschiedenis van de krant. Maar wat niet is kan nog komen. De krant staat nooit stil.