Antiglobale babe

Noreena Hertz ziet er goed uit. Met haar loshangende blonde haren leunt ze op een foto achterover in een oude stoel, gekleed in een neohippie-jas en jurk, de benen over elkaar geslagen. Ze staart in de camera met de zelfbewuste nonchalance van een door de wol geverfde media-persoonlijkheid. Haar mond is `lichtjes geopend', noteert Martin Wolf in het Britse blad Prospect.

Maar de 33-jarige Hertz is geen fotomodel, ook niet de nieuwste house-babe. Ze heeft een economieboek gepubliceerd (de bewuste, door Wolf beschreven foto staat op de binnenkant van de kaft) en dat heet The Silent Takeover. Gobal Capitalism and the Death of Democracy. Noreena Hertz is een antiglobaliserings-babe. Dat lijkt seksisme, maar dan toch van het soort dat wordt opgeroepen door Hertz' marketingstrategie.

Haar boek, een cijfermatig onderbouwde aanklacht tegen de uitholling van de democratie door het mondiale kapitalisme, lift, zoals deze krant vorige week zaterdag berichtte, schaamteloos mee op het succes van Naomi Kleins filippica tegen de merkendictatuur No Logo en andere polemische werkjes over de razernij van het wereldkapitaal. Ze beweert daarin onder meer dat 51 van de grootste economieën ter wereld nu worden gevormd door multinationale ondernemingen, en maar 49 door nationale staten. De eerdergenoemde Martin Wolf, commentator van The Financial Times, heeft die cijfers in Prospect onderuitgehaald (Hertz zette ten onrechte omzet en bruto nationaal product op één lijn) en het boek in een giftig artikel afgebrand als `infantiel linksisme'. Hertz sloeg terug door Wolf in een volgend nummer `onderdeel van het probleem' te noemen.

De kritiek op haar tendentieuze gebruik van cijfers lijkt solide. Maar Hertz (gepromoveerd aan de universiteit van Cambridge en daar nu adjunct-directeur van het Centrum voor Internationale Zaken en management) is ook los van haar statistieken interessant genoeg. Ze is een kind van de omslag: van neoliberale carrièriste in de wereld van het flitskapitaal tot activiste voor een betere globe. Hertz groeide op als kind van welvarende Israëlische ouders, haalde een graad in de economie aan de business school Wharton, en reisde op haar 23ste naar Leningrad om te helpen de Russische economie te liberaliseren. Later streek ze neer in het Midden-Oosten, maar in Rusland was ze toen al van haar geloof gevallen door de ontwrichtende effecten die de harde IMF-aanpak had op de samenleving.

Hertz is typisch voor een deel van de generatie die in Genua (waar ze op enige afstand aanwezig was) demonstreerde tegen de in hun ogen verwoestende effecten van het marktdenken. Intelligent, bij de tijd en sociaal bewogen. Mediabewust en kritisch over de manipulaties van het media-tijdperk. Niet dogmatisch, maar bezig met empirie, feiten en cijfers. In The Silent Takeover schrijft Hertz dat ze het kapitalisme nog altijd beschouwt als de beste manier om welvaart te genereren. Maar dat is niet genoeg. Ze wil het systeem niet omverwerpen, zoals het `zwarte blok' in Genua, maar hervormen. En waarom? Ze schrijft zelf: ,,Ik moest iets doen met mijn groeiende onvrede, en het gevoel dat de dingen foutliepen. Hoe was het toch mogelijk dat het leven in veel opzichten nog nooit zo goed was geweest en dat ik, en veel mensen in mijn omgeving, toch zo verontrust waren?''

Op die vraag zijn talrijke onserieuze antwoorden mogelijk: welvaart kweekt nu eenmaal onvrede en verveling, de Koude Oorlog is voorbij en we hebben een nieuwe vijand nodig in de vorm van Het Kapitaal, enzovoorts. En inderdaad, hippe cultuurcritici als Noreena Hertz belichamen het vage, atmosferische onbehagen in de cultuur dat de huidige protestbeweging lijkt te motiveren. Maar wil dat zeggen dat er niets op het spel staat en dat we hun kritiek kunnen afdoen als gezanik van verveelde welvaartskinderen?

Allerminst, lijkt me. De pijnlijke groeistuipen van de globalisering zijn evident: de wereldwijde kloof tussen rijk en arm en de daarmee gepaard gaande migratiestromen, de verwaarlozing van de publieke ruimte, het onbehaaglijke besef dat méér markt niet noodzakelijk ook meer democratie betekent, de belangenbehartiging van het bedrijfsleven door George Bush, de onmacht van clubs als de G8 om ook maar iets duurzaams voor elkaar te krijgen.

In Een stem van de overkant (Contact, 2001) trekt de Franse filosoof Alain Finkielkraut van leer tegen het onbehagen in de westerse cultuur. Hij noemt het een `uniek kenmerk' van de westerse cultuur dat het kinderen voortbrengt die het maatschappelijke systeem waarin ze zijn geboren verafschuwen en de lucht die ze inademen verfoeien. Maar is dat nu aan de hand? Het bonte gezelschap activisten in Genua maakte niet de indruk zich te wentelen in zelfhaat en Noreena Hertz doet dat al helemaal niet.

J.L. Heldring heeft de demonstranten op deze pagina `conservatief' genoemd. Van hem afkomstig is dat eerder een compliment dan een verwijt, en hij voegde er dan ook aan toe dat het alleen maar opmerkelijk is, omdat ze zichzelf beschouwen als progressief. Maar is dat zo? Ecologisch conservatisme, en het behoud van lokale culturen, staan hoog in het vaandel van de antiglobalisten. Ze zullen zich hooguit niet politiek conservatief noemen in die zin dat ze het neoliberale systeem juist niet willen behouden. Ze bestrijden dat met een eigentijdse tegen-globalisering, en dat is, inderdaad, progressief.

Dat hun kritiek ongefocust is, en geen duidelijke politieke agenda heeft, is nog geen reden om haar terzijde te schuiven. Natuurlijk bergt het chaotische lappendekenkarakter van de beweging tegen mondialisering het gevaar in zich dat ze wordt gekaapt door extremisten met een eigen, heimelijke agenda. Maar juist daarom zouden vertegenwoordigers van westerse landen en economieën zich er meer rekenschap van moeten geven. En niet, zoals in Genua is gebeurd, de zaken binnenskamers al te rustig houden en op straat een voorschot nemen op verdere polarisatie door een politierel toe te staan.

Noreena Hertz kwam bezorgd terug uit Genua, vertelt ze in The Washington Post. Zal de beweging de geweldplegers kunnen uitbannen, vraagt ze zich af, die er samen met de oproerpolitie, met vereende krachten, voor zorgden dat de zaak uit de hand liep? Het is te hopen. Want erger dan `infantiel links' is nog altijd een beweging die te vroeg volwassen wordt, en dus cynisch.