Alles kantelt

De Nederlandse kunstenares Barbara Visser fotografeerde in Nagasaki acteurs als toeristen tussen de nauwgezette kopieën van Nederlandse gebouwen in themapark Huis Ten Bosch-Stad. `Het is daar duizelingwekkend.'

Al jaren wilde Barbara Visser naar Nagasaki. Daar, tussen de Japanse heuvels, ligt Huis Ten Bosch Stad, een thema-park waar bekende Nederlandse gebouwen op ware grootte zijn nagebouwd. De stad is één groot decor, en daarmee een perfecte plek voor Visser. Ze maakt al jaren films en foto's die gaan over de grens tussen echt en onecht, over identiteit, over de grenzen van de persoonlijkheid. Zo exposeerde Visser foto's van wassen beelden, die er vaak nog realistischer uit zien dan foto's van het origineel. Ook speelde ze de rol van Nederlandse kunstenaar in Gimines, een soap-serie in Litouwen waar op goede dagen 82% van de bevolking naar keek. En onlangs was in het Amsterdamse Stedelijk Museum nog Vissers korte film Philippa te zien, waarin Philippa van Loon, de laatste afstammelinge van de adellijke familie Van Loon die ook het museum Huis Van Loon aan de Amsterdamse Keizersgracht bezit, in verschillende vermommingen door haar museale huis doolt. ,,Philippa is typisch een meisje van adellijke afkomst'', vertelt Visser. ,,Zelf is ze Nederlands, haar moeder is Frans en ze heeft op een Engelse kostschool gezeten. Ze heeft geleerd zich aan te passen. Ze spreekt drie talen vloeiend en kan zich in de meest uiteenlopende omstandigheden staande houden. Dat is ingewikkeld, maar tegelijk is Philippa daarmee een perfecte uitvergroting van de vervloeiing van identiteit waar iedereen wel eens mee worstelt.''

In deze reeks van werken was een bezoek aan Huis Ten Bosch Stad bijna een vanzelfsprekendheid. De stad werd begin jaren negentig gebouwd om Japanners een blik op het historische Holland te bieden maar ze de reis naar het westen te besparen. Daartoe werden allerlei klassieke gebouwen zonder geografische bekommernissen bij elkaar gepropt – de Utrechtse Dom staat vlakbij Hotel de l'Europe en Kinderdijk ligt om de hoek bij Spakenburg. Soms werd de werkelijkheid zelfs `onherstelbaar verbeterd'; zo werd de tuin die bij paleis Huis Ten Bosch nooit werd voltooid in Japan alsnog aangelegd.

,,Als je daar rondloopt is het echt duizelingwekkend'', zegt Visser. ,,Alles is ontzettend goed nagemaakt, op het kleinste detail. Daardoor lijkt het soms net of je gewoon in Utrecht of Amsterdam bent, dan kantelt alles en sta je in een vreemd decor waar je niets kunt thuisbrengen.

,,Wat Huis Ten Bosch Stad extra fascinerend maakt is dat er in de Japanse cultuur een ander idee heerst ten aanzien van de geschiedenis dan in het westen. In het westen zien wij veel meer romantiek en schoonheid in verval. Voor Japanners is schoonheid eerder synoniem met perfectie. In hun versie van Nederland ligt geen propje op straat, er is geen graffiti, alles is even glad en schoon en mooi. Wij doen daar graag wat lacherig over, maar toch, als je daar rondloopt vraag je je al snel af wat er kunstmatiger is: dit gladde, splinternieuwe, fonkelende park of de platgerestaureerde, zogenaamd historische binnensteden in Nederland. Het is bijna dezelfde soort kitscherigheid.''

Acteurs

Die botsing tussen culturen ervoer Visser ook toen ze eenmaal in het park aan het werk ging. Om Huis Ten Bosch Stad niet louter als curiosum te exposeren, besloot ze in haar foto's acteurs op te voeren die als toeristen rond de gebouwen dwalen. Maar liever geen gewone acteurs. ,,Na wat twijfelen besloot ik dat ik er Nederlanders in wilde hebben, verkleed als Japanners. Dat ziet er geforceerd uit, maar daarmee hebben die toeristen wel dezelfde metamorfose ondergaan als de gebouwen waar ze tussen staan. Dat vreemde uiterlijk is bovendien een soort afleidingsmanoeuvre. De toeschouwers zullen geneigd zijn eerst op die figuren te letten. Daardoor krijgt de stad zijn oorspronkelijke functie terug: die van decor.''

Voor de rol van toeristen benaderde Visser aanvankelijk een aantal studenten japanologie aan de Universiteit Leiden. Om ervaring op te doen met de taal verblijven die een jaar in Japan. De ironie wil dat ze worden gestationeerd in Huis Ten Bosch Stad, om daar te werken als kaasmeisje of Zeeuwse boer - dat scheelt de universiteit in de kosten en ze hebben meteen werk. De studenten die Visser benaderden wilden graag meedoen, maar toen ze vervolgens aan de directie van het park om toestemming vroeg kreeg ze een pertinente afwijzing. ,,Het kwam erop neer dat ze de studenten voor de periode van hun verblijf als een soort collectief bezit van het park beschouwden. Die mochten zich niet met dit soort zaken bezighouden.'' Uiteindelijk nam Visser toen maar twee bevriende acteurs mee naar Nagasaki. ,,Om precies te zijn zijn het twee Belgen, die nu spelen dat ze Nederlanders zijn die Japanners nadoen.''

Wie Vissers foto's nu ziet in het Haagse Stroom HCBK kan z'n ogen nauwelijks geloven, zo vreemd en geconstrueerd ziet het geheel eruit. Vooral de foto van een Japanner die op zijn fiets langs een hek fietst waarachter zo ongeveer heel Nederland is te zien, is prachtig. Tegelijk dringt het besef zich op dat Visser een groot deel van die verbazing `cadeau krijgt' van de werkelijkheid. Maar juist het zoeken naar dergelijke situaties beschouwt ze als een belangrijk onderdeel van haar werk. ,,Ik ben begonnen als fotograaf en heb altijd al belangstelling gehad voor documentaire onderwerpen. Maar uiteindelijk beschouw ik mezelf toch meer als een conceptueel kunstenaar dan als documentairemaker. Ik wil iets over de werkelijkheid zeggen, zelf een positie innemen.''

Voor een kunstenaar die gepreoccupeerd is door identiteit en persoonlijkheid is het opmerkelijk dat Visser, in tegenstelling tot veel van haar collega's, zelf zelden in haar werken optreedt. De enige uitzondering op die regel was haar cameo-appearance in 1995 in de Litouwse soap-serie Gimines. Het idee ontstond nadat Visser werd gevraagd voor een groepstentoonstelling in Vilnius, met daarbij het expliciete verzoek iets te doen met de lokale situatie. ,,Normaal hou ik niet van dit soort verzoeken'', zegt Visser. ,,Voor je het weet word je een soort juke-box: kunstenaar reageert op al uw situaties. Maar toen kwam ik op tv die serie tegen, een populaire soap die tegelijk een heel geconcentreerde visie gaf op alle problemen in het land. Ik dacht even door het beeld te lopen, maar ik kreeg een echte rol.'' Uiteindelijk speelde Visser in Gimines de rol van de Nederlandse kunstenares Barbara Visser, die is getrouwd met een Amerikaanse, uit Litouwen afkomstige arts. In die rol figureerden Visser en de arts/acteur ook samen op de jaarlijkse Gimines-kalender. Samen staan ze, heel glamourous, op het vliegveld van Vilnius naar een denkbeeldig publiek te zwaaien. Die kalender is eigenlijk het intrigerendste overblijfsel van het project, al is het maar omdat daarin veel van Vissers werk bij elkaar komt. Want wie is die persoon op de kalender? Is het de `gewone' Barbara Visser, de kunstenaar Barbara Visser, de actrice Barbara Visser of de kunstenaar Barbara Visser in de rol van de actrice Barbara Visser die de kunstenaar Barbara Visser speelt? In dergelijke vermengingen van fictie en werkelijkheid is Visser op haar best, zoals ook blijkt uit een mooie draai die haar Japan-project zou kunnen nemen. ,,Volgens de regels van Huis Ten Bosch Park mogen foto's van het terrein niet gebruikt worden voor commerciële doeleinden'', vertelt Visser. ,,Er zit blijkbaar copyright op deze gebouwen. Dat intrigeert me zeer. Ik bedoel: deze Japanse zakenlieden komen naar Nederland en kopiëren onze beroemdste gebouwen. En dan zou ik er vervolgens geen afbeelding van mogen maken? Volgens het recht is het verboden, want ze hebben zelf de copyrights. Toch kun je je afvragen wie de eigenaar van de beeltenis van deze gebouwen is. Is de kopie nu echter dan het origineel? Eerlijk gezegd hoop ik dat ze een proces tegen me aanspannen. Dat zou prachtige consequenties kunnen hebben.''

Barbara Visser: A Day in Holland/Holland in a Day. Stroom HCBK, Spui 193-195 Den Haag. Di t/m za 12-17u. Inf.www.stroom.nl