Lexicon: een degelijke letter met een zwierig trekje

Vanaf vandaag gebruikt NRC Handelsblad een nieuwe letter, de Lexicon. Ontwerper Bram de Does: ,,Ik heb gezocht naar een harmonisch, rustig beeld van het zetsel, zodat je makkelijk de informatie tot je neemt.''

Na bijna twintig jaar heeft NRC Handelsblad afscheid genomen van de krantenletter de Times. Met ingang van vandaag gebruikt de krant, voor teksten en koppen, een nieuwe in Nederland ontworpen letter met de naam Lexicon.

Die letter is in 1992 speciaal ontwikkeld om teksten in kleinere letters optimaal leesbaar te maken, door de Nederlandse letterontwerper Bram de Does. Hij maakte de letter samen met Matthias Noordzij, van de `digitale' lettergieterij de Enschedé Font Foundry, voortgekomen uit drukkerij Joh. Enschedé en Zonen in Haarlem.

NRC Handelsblad is het eerste dagblad ter wereld dat de Lexicon gebruikt, en de kopletters zijn speciaal voor deze krant getekend door De Does. De gewone tekstletter wordt al met succes gebruikt in onder meer de woordenboeken van Van Dale. Anders dan de Times, is de Lexicon geheel toegesneden op de nieuwe computergestuurde druktechnieken.

Toen NRC Handelsblad medio jaren negentig overging op een geavanceerd computerzetsysteem, regende het klachten van lezers. De letters in de krant waren ineens minder zwart gedrukt en niet goed leesbaar meer, zeker niet onder lamplicht. Terwijl er op zich niets aan de Times en de lettergrootte was veranderd. De hoofdredactie besloot tot een noodmaatregel: de krantenletter werd ietsje groter gemaakt, zodat de leesbaarheid toenam. Maar er kon minder informatie op een pagina.

De verbeterde, computergestuurde zettechniek bracht aan het licht dat de Times als krantenletter niet meer voldeed. Hij is bijna zeventig jaar geleden door Stanley Morison in Londen ontworpen voor zijn krant, The Times, in een tijd dat kranten nog met lood gedrukt werden. Wanneer een loden letter, als een stempeltje op papier wordt gedrukt, vloeit er altijd wat inkt onder de randen van de letterstempel uit: de zogenoemde kraalrand. Daardoor lijkt hij wat dikker. Om een loden letter de goede, leesbare dikte te geven, moet je de letterlijnen dus iets dunner ontwerpen.

De meeste kranten en boeken worden al lang niet meer met lood gedrukt. Hoogdruk heeft plaats gemaakt voor vlakdruk, waarbij letters fotografisch op vlakke platen worden overgebracht. Binnenkort wordt die fotografische stap ook overgeslagen, en `tekent' de computer de letters rechtstreeks op de vlakke drukplaat. De drukkers zijn steeds beter in staat om precies de getekende letter te drukken. En dat is wat er eind jaren negentig bij NRC Handelsblad gebeurde: voor het eerst zagen de lezers de `naakte' krantenletter Times, zoals die ontworpen was: te schraal.

Dat proces heeft zich ook bij de krant The Times voltrokken, en daar is inmiddels een nieuwe letter ontwikkeld: dikker, zwarter, beter leesbaar. Maar de Britse krant wil die letter, die ze binnenkort gaat gebruiken, na het fenomenale succes van de eerdere Times-letter exclusief voor zichzelf houden. Veel andere kranten zijn inmiddels op nieuwe letters overgegaan. Daarbij wordt opmerkelijk vaak gekozen voor letters van Nederlandse ontwerpers. Zo gebruiken USA Today, de Scotsman, de Stuttgarter Zeitung en Het Parool sinds enkele jaren letters als de Swift en Gulliver, van de Nederlandse typograaf Gerard Unger.

De krant koos voor de Lexicon van de Nederlandse ontwerper Bram de Does omdat deze het best voldeed aan de hoge eisen van leesbaarheid en zuinigheid. Zuinigheid wil zeggen dat er veel tekst, veel informatie op een pagina moet kunnen.

Bram de Does (1934), die onder meer typografisch ontwerper bij drukkerij Joh. Enschedé en Zonen was, baseerde zich bij zijn ontwerp van de Lexicon mede op zijn studies van letters die de beroemde Antwerpse meesterdrukker Christoffel Plantijn zo'n 400 jaar geleden gebruikte. Hij gebruikte onder meer de letters Philosophie en Gaillarde, die ook als ze klein gedrukt werden nog uiterst leesbaar waren en niet dichtklonterden. Niet met inkt, maar ook niet optisch, dus ook niet voor het oog.

Het geheim van de goede leesbaarheid zit hem ondermeer in de korte `stokken' (zoals bij een b,d, en h) en `staarten' (j,g,y), in combinatie met een grote x-hoogte: de hoogte van de stok- en staartloze letter, zoals de o, of de n. ,,Daardoor wordt een letter ruimer, opener en toegankelijker'', legt De Does uit. Het ging hem niet alleen om de letter apart, maar ook om het beeld van gezette stukken tekst. Letters moeten onderling goed te onderscheiden zijn, ze moeten als het ware `pittig' getekend zijn, maar samen, als woorden moeten ze weer een eenheid vormen, zodat ze makkelijk op te nemen zijn voor het oog. ,,Daarom heb ik gezocht naar een harmonisch, rustig beeld van het zetsel, zodat je makkelijk de informatie tot je neemt.''

Voor rust in het tekstbeeld zorgt De Does onder meer door de hoofdletters niet veel groter te maken dan de gewone letters, zodat het oog geen grote horde hoeft te nemen als het H.A.F.M.O. van Mierlo leest. Voor rust zorgen ook de dunne dwarsstreepjes in de e en a, veel voorkomende letters in teksten, die anders een te sterke, horizontale streperigheid zouden geven.

De Lexicon is breder en dikker dan de Times, die De Does wat `spichtig' vindt. Bij de o is dat goed zichtbaar: de Lexicon-o is een stevige ronde dikkerd, de Times-o veel scharminkeliger. De Lexicon is een degelijke, serieuze letter, met een zwierig trekje. Vooral in de schuine (cursieve) en vette letters is dat te zien, met soms sierlijk ronde staarteinden. Daarin verraadt de ontwerper zijn voorkeur voor de handgeschreven letters uit de renaissance, waarin drukletters hun oorsprong vinden.

,,Ik heb eerder een letter ontworpen, de Trinité, die ik als letter zo harmonisch mogelijk wilde maken, met mooie verhoudingen van diktes en stoklengtes'', zegt De Does. ,,Ik dacht dat je daarmee automatisch leesbare teksten kon maken, maar ik ben tot het inzicht gekomen dat dat niet zo is. Bij de Lexicon heb ik me in de eerste plaats op informatie-overdacht gericht. Ik ben een idealist, dus ik denk dat ik met de Lexicon een optimaal leesbare letter heb gemaakt.''