Zwevende juffers

AAN DE RAND van het park, vlakbij het ooievaarsnest, verrijzen in het open veld twee koepelgeraamtes die de toeschouwer danig in verwarring brengen. De constructies bestaan uit 125 losliggende juffers, stammen van naaldhout die in daken van boerderijen worden toegepast. Slechts enkele palen rusten op de grond, de rest zweeft in de lucht zonder enig bevestigingsmateriaal. De zelfdragende stapeltechniek, waaraan tot nu toe alleen Leonardo da Vinci aandacht besteedde, lijkt te spotten met de zwaartekracht.

Het kunstwerk is ontworpen door Rinus Roelofs. Het maakt deel uit van de tentoonstelling Schaal & Maat die gisteren in het Bos van Ypeij, net buiten het Friese dorp Tytsjerk (8 km ten oosten van Leeuwarden), is geopend. Verspreid over het liefelijke, in landschapsstijl aangelegde park staan negentien, soms immense beeldhouwwerken van zestien kunstenaars. Het merendeel is voor de gelegenheid gemaakt, met een maat die is afgestemd op de omgeving. In de objecten gaat veel wetenschap schuil: geometrie en structuur, krachtwerkingen, algoritmes, groeiprocessen en architectuur in de natuur. Kunst en wiskunde spannen samen in het groen.

Een aantal deelnemende kunstenaars heeft een wetenschappelijke achtergrond. Zo deed Roelofs naast zijn opleiding tot beeldend kunstenaar een studie wiskunde aan de Universiteit Twente. Hij maakt ontwerpen die zonder de hulp van de computer niet zijn te berekenen. Naast de zelfdragende koepels is Roelofs op Schaal & Maat aanwezig met een dubbellopende Möbiusband, een wiskundig object zonder binnen- of buitenkant. Het ingenieuze kunstwerk, dat is opgebouwd uit een buizenframe dat de twee dwars op elkaar staande banden van staaplaat draagt, is op basis van computertekeningen door een constructiebedrijf uit Veenwouden in elkaar gezet.

Ook Koos Verhoeff, emeritus hoogleraar informatica aan de Erasmusuniversiteit in Rotterdam, maakte bij het ontwerpen gebruik van de computer. Verhoeff, die de grafisch kunstenaar M.C. Escher regelmatig ideeën uit de wiskunde aandroeg, schreef een programma om de hypersculptuur te maken die hem voor ogen stond: `De Knoop', een 12 (eenworteltwee) balk zonder begin of eind. Breedte en hoogte van deze balk verhouden zich als 1:2, wat bij doorzagen onder een hoek van 45° een vierkante snede oplevert. Aldus zijn balksegmeten ruimtelijk zo aan elkaar te koppelen dat een knoop ontstaat waarvan begin en eind op elkaar aansluiten. De 12balk, die een hoogte heeft van 1,65 meter, is door leerlingen van de mbo-opleiding `De Friese Poort' in drievoud gemaakt uit weerbestendig red cedar-hout. Drie massieve balken zijn verzaagd tot plankjes die zijn verlijmd tot de holle `Knoop'. Een schaalmodel van het kunstwerk is in het park verkrijgbaar – een bouwplaat zou nog mooier zijn geweest.

De `Trisquare' of kwadraatcirkelpuzzel van Piet van Mook is eveneens als (nog in elkaar te zetten) model te koop. Het kunstwerk bestaat uit drie klemmend in elkaar passende vierkanten met daarin uitgespaard een cirkelvormige opening die de helft van de oppervlakte wegneemt. De afmetingen bedragen 170170170 cm. Ook van Van Mook is de `Vijfvoudpiramide', een constellatie van vijf viervlakken met ribben van 3 meter lange roestvrijstalen buis. Het samenspel van trek- (via spandraden) en drukkrachten leidt tot een structuur die gewichtloosheid uitstraalt.

Wiskundig het moeilijkst is `Frozen Inflorescense Frank 1' van architect Frank van der Linden. In 1994 promoveerde hij op het probleem van het ontstaan van patronen in plantengroei (fyllotaxis). Van der Linden vond een algoritme dat de groei en schikking van plantendelen op de top van een stengel beschrijft. In dat model spelen Fibonacci-getallen een hoofdrol: 1, 1, 2, 3, 5, 8, 13, 21 ... (elk getal in de reeks is de som van de twee voorgangers). Op de tentoonstelling is Van der Lindens ordeningsprincipe vertaald naar 50 gepoedercoate en met Romeinse cijfers ingefreesde metalen segmenten van oplopende maat. De in het gras woekerende structuur is uitgevoerd in geel, wit en grijs. Het plan om hem als puzzel (schaal 1:15) uit te brengen, zodat je thuis verder kunt piekeren, kon vanwege de kosten helaas geen doorgang vinden.

Schaal & Maat bevat ook speelse objecten zonder strenge wiskunde. In het theehuis liggen twee forse beukenstammen die beslagen zijn met een maliënkolder van messing kopspijkertjes, een werk van de Franse kunstenaar Hubert Duprat. In de vijver drijft een geraamte van een duikboot, in drie weken in elkaar getimmerd en te water gelaten door Luc Souren. Op de oever prijkt Patricia Fijnemans `Perception', een uitsnede van een huidcel met receptoren. Die is opgeblazen tot de maat van een kapelletje, van binnen bekleed met fopspenen, alles uitgevoerd in verdichtingsvrij glad beton dat een warme uitstraling heeft. De kolossale uitvergroting desoriënteert, opeens zijn de bomen in het Bos van Ypeij nietig klein. Het extreme noopt tot een nieuwe blik op het gewone.

Schaal en maat. Tentoonstelling in het Bos van Ypeij [Landgoed Vijversburg], Tytsjerk. Tot 23 september. Toegang gratis. Catalogus: ƒ20,-.