Leven in angst ondanks een nieuwe identiteit

De moordenaars van Jamie Bulger zijn niet de eersten die met een nieuwe identiteit terugkeren in de samenleving. In de VS krijgen bedreigde getuigen sinds de jaren zeventig een nieuw bestaan.

.,,Hun straf begint pas op de dag dat ze worden vrijgelaten.'' voorspelde de advocaat van Jon Venables, een van de twee 10-jarige jongens die in 1993 de peuter Jamie Bulger vermoordden. ,,De twee gaan een moeilijke tijd tegemoet. Door hun gevangenschap zijn ze beroofd van alle normale dingen die kinderen in hun vormende jaren meemaken: uitgaan, voetbalwedstrijden bezoeken, naar popconcerten gaan. Ze hebben geleefd als een kip in een legbatterij.''

Vorige week werd bekend dat Jon Venables en zijn vriendje Robert Thompson op vrije voeten komen. Ze zijn nu achttien jaar en hebben een nieuwe identiteit gekregen, om hen althans enige kans op een `normaal' leven te geven. De rest van hun leven staan ze onder begeleiding van de politie en de reclassering.

De procedure waaraan Venables en Thompson worden onderworpen, is terug te voeren op het zogeheten Witness Protection Programme. Dit programma werd ruim dertig jaar geleden in de Verenigde Staten ontwikkeld, aanvankelijk om getuigen te beschermen tegen intimidaties die hen van spreken zouden moeten weerhouden. Sinds 1970 zijn in de VS al meer dan 15.000 personen, in meerderheid criminelen plus familieleden, van identiteit veranderd. In Europa zijn dergelijke programma's pas in de jaren negentig echt van de grond gekomen. In het Verenigd Koninkrijk kunnen nu tien grotere politiebureaus getuigenbescherming bieden. Hoe vaak dat jaarlijks gebeurt, is niet openbaar.

Nick Fyfe, criminoloog aan de Universiteit van Dundee, heeft onderzoek gedaan naar een getuigenbeschermingsprogramma. Hij onderzocht onder andere wat voor impact het aannemen van een nieuwe identiteit heeft op de betrokkenen. Hij interviewde – na bemiddeling door de politie – tien mensen die van identiteit waren veranderd.

Fyfe vertelde in een telefonisch gesprek dat mensen die hun ware identiteit verborgen moeten houden bloot staan aan grote spanning en angst. ,,Ze zijn gedwongen steeds weer leugens te vertellen. Het is voor hen daardoor moeilijk relaties met anderen aan te gaan. Vriendschappen zijn immers voor een groot deel gebaseerd op het praten over en het delen van elkaars verleden. `Waar kom je vandaan?', `Waar heb je op school gezeten?' zijn vragen die mensen elkaar normaal stellen, maar waarvoor nu uitvluchten moeten worden verzonnen.'' Bij het construeren van een nieuw levensverhaal wordt men geholpen door politie en reclassering.

Fyfe vroeg de betrokkenen ook of ze zich in hun nieuwe gedaante veilig voelden. Dat bleek maar gedeeltelijk het geval. ,,Hun fysieke veiligheid was er in de meeste gevallen wel op vooruit gegaan'', aldus Fyfe. ,,Toch waren ze vaak bang, en ik ben er zeker van dat dat voor de moordenaars van Jamie Bulger net zo goed zal gelden. Geïnterviewden zeiden me bijvoorbeeld dat wanneer de telefoon ging, of wanneer er een brief in de bus viel, of er een auto voor de deur stopte, de angst direct toesloeg. Ze waren voortdurend bang ontmaskerd te worden.'' Volgens Fyfe blijkt uit Amerikaanse studies dat het aantal geestelijke stoornissen onder beschermde getuigen beduidend groter ligt dan het landelijk gemiddelde, evenals het aantal zelfmoordpogingen.

Volgens de Marshals Service, verantwoordelijk voor de uitvoering van het Witness Protection Program in de VS, vallen de criminele getuigen met een nieuwe identiteit minder vaak terug in hun vroegere criminele bestaan dan `gewone' ex-gedetineerden – waarschijnlijk uit vrees voor ontmaskering. Ook in Nederland komt het voor dat getuigen een nieuwe identiteit krijgen. Volgens een woordvoerder van het landelijk parket van het Openbaar Ministerie gaat het om ,,enkele gevallen. In een klein land als Nederland is het moeilijk de nieuwe identiteit van mensen verborgen te houden.''

In Groot-Brittannië is dat eveneens lastig, zeker als de tabloids zich op de zaak storten. De rechter heeft de media dan ook uitdrukkelijk verboden informatie te publiceren die kan leiden tot identificatie van Venables en Thompson, op straffe van hoge boetes en gevangenis.

Ook Mary Bell, die in 1968 op 11-jarige leeftijd twee peuters vermoordde kreeg bij haar vrijlating in 1980 een nieuwe identiteit. De pers probeerde lange tijd tevergeefs haar nieuwe verblijfplaats te achterhalen. Maar toen de journaliste Gitta Sereny haar verhaal in 1998 met Bells medewerking publiceerde, had The Sun haar snel opgespoord. De pers verzamelde zich voor haar woning, en de politie moest een nieuwe verblijfplaats zoeken voor Bell en haar 14-jarige dochter, die op dat moment achter het verleden van haar moeder kwam.