Het zaad en het woord

Utah bereidt zich voor op de volgende Winterspelen. De straten krijgen een beurt, en de reputatie wordt ook geschoond. Deze week stond de `fundamentalistische mormoon' Tom Green, vader van dertig kinderen, voor de rechter wegens polygamie. `Wij zijn zoals iedereen hier vroeger was.'

Tom Green knippert met zijn bleekblauwe ogen. De tranen blijven komen als hij denkt aan de gevangenisstraf van vijf tot vijfentwintig jaar die hem boven het hoofd hangt. Hij kan zich geen leven indenken zonder zijn vijf vrouwen en alle kinderen. ,,Welke misdaad heb ik gepleegd? Ik ben schuldig aan het stichten van een gezin. Als het me echt om de seks te doen was, had ik ze toch allemaal op de pil gezet? Dan hadden we toch geen 25 kinderen in twaalf jaar gekregen? We hebben amper tijd en energie voor seks.''

Hij pakt zijn servet en wrijft eens flink over zijn rossige wenkbrauwen. Pas wanneer de verontwaardiging het wint van de huiver, licht Tom Green weer op. Hij noemt de politieke elite van Utah ,,een stel hypocrieten van de eerste orde'' en dan bedoelt hij vooral openbare aanklager David Leavitt en zijn oudere broer, de gouverneur van Utah. Overgrootvaders van de Leavitts en de Greens trokken in 1891 met hun meervoudige gezinnen in huifkarren naar Canada toen Utah onder druk van de Verenigde Staten niet langer de veilige haven van de polygame mormomen was. ,,Wij zijn zoals iedereen hier vroeger was. Zij werpen zich op als hoeders van het mormoonse erfgoed, maar zij schamen zich voor de geschiedenis. Ik praat al jaren op de televisie over ons leven. Dat brengt Utah in verlegenheid. De staat heeft me aangeboden een deel van de eisen te laten vallen als ik mijn mond verder hou, of het land verlaat. Ik had naar Mexico kunnen vluchten. Maar ik verdom het. Zij verdonkeremanen het verleden van de mormoonse kerk en maken degenen die dezelfde levensstijl volgen als hun voorvaderen uit voor gedegenereerde criminelen. Ik moet mijn rug rechthouden. Ter wille van onze voorvaderen die een hoge prijs hebben betaald. Ik wil dat mijn nageslacht weet dat ik stond voor mijn principes. Een godsdienst die het niet waard is om voor te sterven, is het ook niet waard om voor te leven.''

Zelf werd hij op zijn 32ste geëxcommuniceerd uit de `Church of Jesus Christ of the Latter Day Saints', zoals de elf miljoen mormonen hun kerk noemen. Green verzette zich tegen de ban op polygamie die de mormonen eind negentiende eeuw accepteerden. Salt Lake City is nog steeds het hoofdkwartier van de kerk. In Utah is 75 procent van de bevolking mormoon, in de volksvertegenwoordiging van de staat 98 procent. Tom Green worstelde om het ware geloof terug te vinden, en vond het. Sindsdien is hij een `mormoonse fundamentalist'. Vier jaar na zijn uitstoting leerde Green ook drinken, iets wat de kerk verbiedt. Er zijn meer mormonen met grote gezinnen, maar niemand die er zo openlijk voor uitkomt als Green. Hij praatte erover op de radio, hij vertelde erover op de televisie, en lokte daarmee zijn eigen vervolging uit.

De avond vóór het feuilleton van Greens rechtszaak deze week een volgende fase bereikte, is hij alleen in Salt Lake City, na lang overleg met zijn advocaat. De familie is in het woonwagenkamp bij Partoun, in de westelijke woestijn op vier uur rijden van de hoofdstad. De Greens zijn er neergestreken nadat brand en storm hun vorige wagens hadden verwoest – een zoontje overleefde het niet. Er is nog veel te doen, maar zij noemen het nieuwe kamp Greenhaven.

We breken samen het brood in de stad. Green laat zich een glas witte Zinfandel (Californische rosé) goed smaken. Maar zijn kippetje blijft lang onaangeroerd – hij raakt niet uitgepraat over het meervoudige huwelijk, of `The Principle', zoals het door de Heer opgedragen meervoudige huwelijksleven heet. ,,Deze levensstijl gaat meer over vrouwenrechten dan mannenrechten. De man heeft recht op meer dan één vrouw en het leiden van de familie, maar de vrouwen hebben het recht mij ten huwelijk te vragen. Dat hebben zij ook gedaan. Er waren de afgelopen jaren nog wel een half dozijn andere vrouwen van wie ik hoopte dat zij mij zouden vragen, maar dat hebben zij niet gedaan. Daar kan ik niets aan doen. Mijn vrouwen besluiten wanneer zij een baby willen en wanneer zij met mij naar bed gaan. Het is niet aan mij om hun lust op te wekken. Dat zijn hun voorrechten. Zo was het bedoeld. Als John Smith [oprichter van de mormonenkerk] onder andere omstandigheden had geleefd zou hij misschien ook één gezin hebben opgebouwd.''

Familie Trapp

De rechter heeft uitzicht op de bergen waar begin volgend jaar de olympische winterrecords op het spel staan. Hij spreekt zachtjes. De rechtbank van Provo, zeventig kilometer ten zuiden van Salt Lake City, moet beslissingen nemen over de procedure. In de verdachtenbank zit een rij jonge mannen in gevangeniskiel, met kettingen om de polsen die weer verankerd zijn aan een ketting om hun middel. Van sommigen zijn ook de benen geketend. Oranje haarlokken, half kaal geschoren schedels en een onthechte blik lijken gemeengoed. Advocaten pleiten voor een dubbeltje, de afgehandelde gevallen sjokken met een bewaker mee.

De kleine onderwereld trekt nog nummertjes als Tom Green de zaal binnenkomt. Hij draagt de das van de Schotse McLaren-clan, waar zijn wortels liggen. Twee vrouwen en drie kinderen zijn meegekomen. De jongste is twee weken en twee dagen oud. De 4-jarige Melanie moet permanent worden gekoesterd – zij heeft een ziekte aan haar ingewanden. LeeAnn en Shirley en de elfjarige Sierra dragen lange, gebloemde jurken, ruime, witte kragen en witte, omgerolde sokken in platte schoenen. Hun lange, blonde haren zijn mooi geknoopt en gevlochten. Zelfs in deze kleine bezetting hebben zij veel van de familie Trapp uit The Sound of Music.

Aanklager Leavitt wacht blakend van zelfvertrouwen op zijn beurt. Hij heeft in mei een unaniem `schuldig' uit de jury gekregen; de rechter moet alleen Tom Greens strafmaat voor vier keer bigamie plus materiële verwaarlozing van de kinderen nog vaststellen. Leavitt eist nu een psychoseksuele test. Linda, Greens `Eerste Vrouw', was dertien toen zij voor het eerst zwanger werd. Zij konden pas trouwen op haar veertiende. Green wacht daarom nog een tweede zaak wegens kinderverkrachting. Nu gaat het om de vraag of de rechter een test wil opdragen (met blootplaatjes en elektrodes) die voor dienstweigeraars en sekscriminelen is ontwikkeld in het vroegere Tsjechoslowakije. Green noemt het ,,een leugendetector voor de penis'', maar niet in de rechtszaal.

Zijn advocaat John Bucher doet het woord. De rechter kapt iedere poging af om de vrijheid van godsdienst in stelling te brengen, al houdt Tom Green vol dat zijn hele leven wordt geleid door zijn God. Het Supreme Court oordeelde in 1879 (in het Reynolds-arrest) dat alleen religieuze overtuigingen maar niet door geloof bepaalde gedragingen worden beschermd door het Eerste Amendement op de Grondwet. Daarom moest George Reynolds, een gelovig mormoon, zich houden aan de antipolygamiewet van 1862.

Justitie heeft dat oude arrest nodig omdat Green anders vrijuit gaat met een beroep op zijn vrijheid een leven in te richten volgens zijn geloofsovertuiging. De Amerikaanse Civil Liberties Union steunt hem bovendien met een verwijzing naar de vrijheid van vereniging en Greens recht op privacy. Dat geldt voor de hele strafactie tegen Green, en volgens zijn advocaat zeker voor de sekstest, ,,die hem dwingt tegen zijn religieuze opvattingen in porno te bekijken en een inbreuk te dulden op de integriteit van zijn edele delen en zijn geest''.

Het is maar goed dat Sierra (11) een stichtelijk leespamfletje bij zich heeft en het debat niet volgt. De aanklager noemt allemaal nare gevallen, van wetsovertreders die iets seksueels hebben geroepen en ook aan de test werden onderworpen om te zien of zij een extra gevaar voor de medemens vormden. De rechter laat de juridische argumenten van zich afglijden, maar weigert de test op te dragen wegens de ,,opdringerigheid en extreme onplezierigheid'' van de operatie. Leavitt verdwijnt door een binnendeur.

Tom Green is opgelucht. Eindelijk een slag gewonnen. Hij staat de pers te woord met een Peter Rabbit-luiertas om een schouder en een koffertje met het dossier in de hand. LeeAnn is er niet zo gerust op. Zij vreest dat de rechter al weet wat hij eind augustus voor straf oplegt, ,,hij had deze test niet meer nodig''. Zij aait de kleine John Bucher Green (genoemd naar hun advocaat) extra als ik haar vraag hoe het verder moet als Tom jaren wordt opgesloten. ,,Dan zullen we ook man moeten worden.'' Maar zij staat pal achter de openheid waarmee Green hun menage altijd heeft verdedigd. ,,Wij hebben een recht om te spreken. Als we achter de gordijnen blijven staan verandert er nooit wat. Er is vrijheid van godsdienst in de Verenigde Staten.'' En overigens hoopt zij dat John Bucher niet haar laatste kindje zal zijn. Maar een kleine David Leavitt Green, dat nooit.

Strafboerderij

De vervolging van Tom Green is uniek. Het is de eerste bigamiezaak in Utah sinds de jaren vijftig, toen een grootscheepse aanval op een uitgebreide polygame familie-eenheid uitliep op een mislukking en een publicitaire ramp. Vier jaar geleden werd een schrijnend geval bekend van een 15-jarig meisje dat binnen de grote fundamentalistisch mormoonse Kingston-familiegroep was uitgehuwelijkt aan een oom. Toen zij in walging vluchtte, werd zij door haar vader onderschept; op de strafboerderij van de familie ranselde hij haar af tot ze bewusteloos neerviel.

Het was die gebeurtenis die Rowenna Erickson deed besluiten in actie te komen. Zij was 34 jaar getrouwd met de zoon van de oprichter van de Kingston-groep. Haar oudere zuster ook. In dat bigamische gezin baarde zij acht kinderen. Zeven jaar geleden stapte zij er uit, na een heel langzaam ontwaken. ,,Ik was al die tijd geconditioneerd om te gehoorzamen. Het was een geval van mind control. Het echte evangelie, werd ons als kinderen van de Kingston-groep ingeprent, was de enige weg naar eeuwig heil. Mij was geleerd dat je God niet ter discussie stelt. En die God van hen wilde dat de man eeuwig seks had en de vrouw eeuwig zwanger was. Vrouwen waren onderdanig en hadden geen noden.''

Zij kan er nu om lachen, maar het heeft veel pijn en vertwijfeling gekost. Haar man was koud, een robot. `Een natuurlijke man is een vijand van God', was zijn idee. Zij had geleerd niet verliefd te worden. Toen hij voor haar was uitgekozen dacht zij: nu, vlug dan maar. ,,Ik kon niet van hem houden, het was de man van mijn zuster. Ik had het gevoel dat ik haar bedroog. Zij zei dat het zo hoorde, maar toen ik met hem naar bed was geweest, was zij gewond, zij raakte met haar emoties in de knoop. Maar je mocht niet over jaloezie praten, dat was de satan in huis halen. Dan verloor je je `getuigenis'. Ik werd mechanisch en sloot me af, zij werd depressief. Al die mensen in zo'n `familie' wonen samen, gaan met elkaar naar bed en produceren kinderen zo snel zij maar kunnen. En dat in grote armoede, want alles wat zij verdienen staan zij af aan de kerk. Het was slavenarbeid. De leiders investeerden en deden grote zaken – de Kingston-groep is waarschijnlijk een miljard dollar waard, zij zitten zwaar in Las Vegas – maar wij bleven `geven voor het koninkrijk', wij deden alles voor God.''

Pas toen zij een cursus hypnotherapie kon gaan volgen kwam Rowenna er geleidelijk achter dat zij gehersenspoeld was. ,,Net als de meeste mensen onder het communisme.'' Kenmerken die zij herkende: een geïsoleerde omgeving, ernstig kort gehouden worden, marteling en hypnose. ,,Na 150 uur hypnose begon ik mijn geest te ontsluiten, te ontrafelen.'' Zij zette een groepje op in Colorado City, op de grens met Arizona, om andere vrouwen met soortgelijke ervaringen op te vangen. ,,Ik herkende de versufte blik, de nooit vrolijke ogen, ik zag mishandelde kinderen. En ik begon me vreselijk schuldig te voelen over wat ik mijn eigen kinderen had aangedaan'', zegt ze, aan dezelfde keukentafel waar ze ook praat met vrouwen die er nog over denken op te stappen.

Hoewel ze verstoten is, hoort Rowenna (die begin zestig is) nog veel over de groep in Salt Lake City, waar zij het grootste deel van haar leven in doorbracht. De huidige leider Paul Kingston (41) heeft 35 vrouwen en naar schatting driehonderd kinderen. Hij heeft broers die 25 en 18 vrouwen hebben. De vrouwen moeten Paul bellen wanneer zij vruchtbaar zijn. ,,Paul is verslaafd aan maagden. Het is ongelooflijk dat dit bestaat in de Verenigde Staten. De mormonenkerk wil er niet over praten. Ik denk dat Joseph Smith een seksverslaafde was die de polygamie heeft uitgevonden om te voorzien in zijn eigen noden.''

Rowenna Erickson denkt dat ook Tom Green een ziek man is. Bij hem en bij andere polygame patriarchen is ,,religie een façade voor seksverslaving''. Met een duivelse vrolijkheid: ,,Dit soort mannen krijgt wat zij willen in de naam van God. Wat zij doen zijn regelrechte schendingen van de rechten van de mens. Ik moest van God veranderen om er achter te komen wat een bedrog het is, ook ten opzichte van de kinderen die nooit iets mogen weten, en die geen vadervoorbeeld hebben, of alleen een seksuele jager zien.''

Toen zij zich had bevrijd uit het systeem richtte Erickson met een handjevol ontsnapte vrouwen Tapestry against Polygamy op, een verwijzing naar het ontrafelen van een web van religieus getoonzette redeneringen. Nu vuren zij de overheid en justitie aan om deze toestanden aan te pakken. Utah heeft een `onderzoeker van gesloten gemeenschappen' in het leven geroepen. Resultaten van zijn werk zijn nog niet bekend. Maar voor Rowenna Erickson staat vast: ,,Dit gaat niet meer voorbij. De publiciteit rond Tom Green helpt ons en de Olympische Spelen komen er aan, het kon niet beter.'' En beheerst opgewekt: ,,Het heeft me een hele tijd gekost voordat ik kon toegeven hoe moedig ik was geweest. Ik was ontzettend alleen toen ik me losmaakte, maar nu heb ik de wereld als getuige. We overwegen de Verenigde Naties in te schakelen. Soms heb ik het gevoel dat ik de toekomst heb gezien en weer terug op aarde ben.''

Sketches

Wat Tom Green in de gevangenis het meest zal missen is het avondritueel in Greenhaven. Na het eten aan de zes meter lange tafel, komt het hele gezin om half acht 'savonds bijeen voor een kleine dienst: ,,Onze familie is onze kerk en onze kerk is onze familie.'' Eerst maakt iedereen plezier, voert sketches op of danst wat. Dan worden meer langzame liederen ingezet en concentreert men zich. De kinderen hebben een repertoire van dertig tot veertig liederen. Men leest uit de bijbel, of geeft zich over aan gebed of wat God hun ingeeft. Dan brengen de moeders met hulp van de grootste kinderen de kleinsten naar bed. De baby's en kleuters slapen bij hun moeder; vanaf vijf jaar woont ieder kind in zijn leeftijdsteam. Tom leest de B- en C-teams (alle kinderen van zeven tot twaalf) op het ogenblik voor uit deel drie van Harry Potter (De Hobbit is uit). Om 9 uur gaan ook de B- en C-teams naar bed. De moeders die intussen tijd hadden gevonden om in het familiebedrijf (verkoop van tijdschriftabonnementen, meest per telefoon) te werken, houden op. De Algemene Raad zit bijeen voor gebed en overleg over hoe het met ieder kind gaat.

,,Het is geen makkelijke levensstijl die wij hebben gekozen'', zegt Tom Green, ,,maar de beloning is groot. Wij lachen veel met de vrouwen. Zij strelen me, ze masseren me. Zij behandelen me als een koning. Ik zou heel graag zulke intelligente, mooie en op plezier verzotte vrouwen hebben, en ik heb ze. Daarom ben ik het liefst met hen allen. Als ik met één mee ga dan heb ik al weer heimwee naar de anderen.''