Almond fotografeert de tijd

Darren Almond (1971) was niet alleen de jongste, maar waarschijnlijk ook de onopvallendste deelnemer aan Sensation, de geruchtmakende tentoonstelling over Britse kunst uit 1997. Zijn bijdrage bestond enkel uit een grote digitale klok, die hij hoog aan de muur gehangen had. Bezoekers liepen er nietsvermoedend aan voorbij. Maar iedere minuut liet het kunstwerk even van zich horen. Dan klapten de genummerde plaatjes om, en klonk het geluid elektrisch versterkt door de museumruimte. Na een poosje ging het langzaam wegtikken van de tijd je mateloos irriteren, zoals ook het gedruppel van een kraan je tot waanzin kan drijven.

Almond groeide op in het Noord-Engelse plaatsje Wigan, waar hij als kind de tijd doodde met het noteren van aankomsttijden en typenummers van voorbijkomende treinen. Die jeugdhobby heeft zijn sporen nagelaten in het oeuvre van de jonge Britse kunstenaar. Het verstrijken van de tijd en het systematisch in kaart brengen van gebeurtenissen zijn thema's die in veel van zijn werken terugkomen. Voor zijn eerste Amerikaanse solotentoonstelling bouwde Almond vorig jaar een reusachtige digitale klok in een zeecontainer. De kunstenaar vergezelde zijn werk tijdens de wekenlange bootreis van Londen naar New York om zo het gevoel van afstand en tijd letterlijk te kunnen ervaren.

Ook op de tentoonstelling in De Appel, waar Almond deze zomer zijn eerste Nederlandse presentatie heeft, speelt het tijdsaspect bij veel werken een rol van betekenis. Zo maakte hij een prachtige serie landschapfoto's bij het licht van de volle maan (Fullmoon, 2000-2001), waarbij hij de sluiter van zijn camera minutenlang liet openstaan. Daardoor zijn de foto's overbelicht en lijkt het of de opnames overdag in plaats van `s nachts genomen zijn. Een neerstortende waterval ziet er haast donsachtig uit, en op een foto van een Hollandse polder trekken de achterlichten van een auto rode strepen door het grasland. Het begrip momentopname is op deze filmische foto's nauwelijks nog van toepassing.

Het tegenovergestelde is het geval bij het werk Tuesday (1440 minutes) uit 1996. Hiervoor maakte Almond gedurende 24 uur iedere minuut een foto van het interieur van zijn atelier. De 24 lijsten met ieder zestig opnames geven niet alleen een mooi beeld van de veranderende lichtval, maar zijn tevens een verslag van een performance die de kunstenaar in alle eenzaamheid uitvoerde. In de catalogus vertelt Almond hoe het fotograferen een haast meditatieve werking had: ,,Je ademhaling past zich aan aan de minuten, en tot op de milliseconde weet je wanneer de klok zijn slag zal slaan.''

Je zou Almond een conceptueel kunstenaar kunnen noemen. Met zijn vastberaden pogingen om de tijd vast te leggen lijkt hij in de voetsporen te willen treden van On Kawara, de Japanse kunstenaar die zich jarenlang bezighield met het schilderen van de datum. Maar Almonds werk is veelzijdiger dan dat. De Britse kunstenaar werkt met zowel fotografie, video, sculptuur als installaties, en deinst er niet voor terug om ook uiterst persoonlijke of politieke themas aan te snijden.

Het video-drieluik Traction (1999) bijvoorbeeld, is niet alleen een aangrijpend portret van Almonds ouders, maar stelt tevens de slechte werkomstandigheden van Engelse arbeiders aan de kaak. De vader, die zijn hele leven werkzaam is geweest in de bouw, wordt in de video door zijn zoon ondervraagd over zijn vele littekens. Systematisch wordt het lichaam afgewerkt: van de kapotte teen via de verbrijzelde knieschijf en de gebroken ribben naar de schedelbasisfractuur. Terwijl Almond op het rechterscherm gedecideerd zijn vragen afvuurt – `Hoe groot was de scheur in je hoofd?', en `Dus je hebt nog steeds schroeven en een metalen plaat in je arm?' luistert zijn moeder op het linkerscherm zwijgzaam, maar zichtbaar geëmotioneerd naar de verhalen van haar man.

Het hoogtepunt van de tentoonstelling in De Appel is Mine (2001), een video-installatie die net als Traction een sociaal-realistisch karakter heeft. In een aardedonkere zaal neemt de kunstenaar je mee op een tocht door de eindeloze tunnels van een mijn. In het uur dat de video duurt dring je dieper en dieper de mijnschacht in, tot je het gevoel hebt honderden meters onder de grond te zitten. Alleen het gekwetter van de tientallen kanaries die in de aangrenzende tentoonstellingszaal in een volière zitten, verraadt dat de buitenwereld niet ver weg is. Het is niet toevallig dat juist deze dieren in de mijnen als loodsvogeltjes gebruikt werden als waarschuwing voor het gevaar van giftige gassen.

Hoezeer de werken op Almonds tentoonstelling onderling ook mogen verschillen, samen vullen ze elkaar aan en vormen ze een overtuigend geheel. Met ieder kunstwerk voegt de kunstenaar een stukje aan de puzzel toe. Of het nu gaat om de vergankelijkheid van het lichaam in Traction, het verglijden van de tijd in Tuesday, of het tijdloze ondergrondse leven in Mine ieder werk draagt bij aan zijn onderzoek. De vastberadenheid waarmee Darren Almond zijn eigen lijn uitstippelt en aan een samenhangend oeuvre werkt, maakt hem tot een uniek talent in de hedendaagse kunstwereld.

Tentoonstelling: `Darren Almond' t/m 12/8 in De Appel, Nieuwe Spiegelstraat 10, Amsterdam. Open di-zo 12-17u. Catalogus ƒ 65,-.