WAO'ers naar GAK in Ankara

Eens in de zoveel weken komen uit heel Turkije WAO'ers naar een kliniek in Ankara. WAO'ers met een Nederlandse uitkering. Die volgens Nederlandse regels worden gekeurd. `Ik zat vroeger nooit langer dan vijf minuten bij de dokter.'

Nasi Bekinci woont nu in de Turkse stad Kayseri, maar hij werkte enige tijd in Nederland in een textielfabriek. Dat werk bleek funest voor zijn toch al zwakke longen en dus remigreerde hij op een gegeven moment naar Turkije – met zijn Nederlandse WAO-uitkering. Vanaf het moment dat Bekinci in Turkije woonde, voerden niet Nederlandse maar Turkse artsen van de staatsgezondheidsdienst SSK zijn keuring uit. Hoe Bekinci dat beviel? ,,Ik zat nooit langer dan vijf minuten bij de dokter'', zegt hij ietwat cynisch. ,,En in die tijd keek de dokter naar de tafel, nooit naar mij.''

Het zijn ervaringen als die van Bekinci die ertoe geleid hebben dat het Nederlandse GAK in Turkije het roer heeft omgegooid. Sinds 1998 is het niet meer de SSK maar een privé-kliniek in Ankara die de herkeuring voor de WAO uitvoert. Een keer per zoveel weken staat de Keçiören-kliniek in het teken van de Nederlandse WAO: vanuit heel Turkije stromen mensen toe om soms wel een paar uur met dokters over hun gezondheidstoestand te praten. En het Nederlandse GAK is tevreden. ,,Wij krijgen goede, correcte rapporten waar wij een goede arbeidsongeschiktheidsbeoordeling op kunnen baseren'', aldus Ad Bockting, hoofd van de internationale afdeling van het GAK in Amsterdam.

In de tijd dat de staatsgezondheidsdienst SSK de keuringen uitvoerde, was die tevredenheid ver te zoeken. In Turkije zijn ongeveer 51 miljoen mensen toevertrouwd aan de SSK. Eén dokter op 888 patiënten, zo heeft het ministerie van Volksgezondheid vandaag bekendgemaakt, en het grootste deel van die doktoren zit dan nog in privé-parktijken. Doordat de salarissen van de staatsdokters vrij laag zijn, kwam de herkeuring er vaak op neer dat de WAO-ontvanger van 's ochtends zes tot 's avonds zes in de rij stond bij een staatsziekenhuis – om vervolgens van de SSK-dokter te horen dat deze geen tijd had en dat hij 's avonds nog maar even naar de privé-praktijk moest komen.

Die staatsdoktoren begrepen vrij goed hoe belangrijk de herkeuring voor de WAO-ontvanger was en dus werd in veel gevallen een douceurtje erg op prijs gesteld. ,,Mijn vrouw krijgt een Nederlandse WAO-uitkering'', vertelt Yusuf uit Konya. ,,De eerste keer zei de dokter: ik wil je wel helpen, maar daar moet wel wat tegenoverstaan. Ik werd bang, dus ik heb vierhonderd dollar gegeven – ook al kan iedereen zien dat mijn vrouw nauwelijks kan lopen en dus gewoon recht heeft op die uitkering. De daarop volgende keren gaf ik vijftig dollar. Het ging altijd in een gesloten envelop – `dank je' heeft de dokter nooit gezegd.''

Bij de Keçiören-kliniek in Ankara zijn de cliënten tevreden – zo blijkt uit evaluaties die onmiddellijk na de keuring worden ingevuld. ,,Soms komen er klachten als daarna op grond van de beoordeling de uitkering wordt verlaagd'', vertelt Cora Jawad, sociaal attachee bij de Nederlandse ambassade in Ankara. ,,Maar als de mensen de kliniek uitkomen zijn ze tevreden.'' Yusuf roemt de soepele regels: ,,Ik mocht met mijn eigen auto van Konya naar de kliniek komen. En ze stopten ons in een hotel.''

Gemiddeld duurt de evaluatie per patiënt zo'n half uur, vertelt de directeur van de kliniek, maar in sommige gevallen wordt de patiënt ook bij het eten of in de wachtruimte in de gaten gehouden om te controleren of het allemaal wel klopt wat hij of zei de dokter heeft verteld.

Het totale bedrag aan uitkeringen dat van Nederland naar Turkije gaat bedraagt zo'n 200 tot 250 miljoen gulden per jaar. Daarvan is zo'n honderd miljoen bestemd voor de WAO. Op 1 december vorig jaar, zo blijkt uit cijfers van het GAK, kregen 2.968 mensen een WAO-uitkering. Dat aantal wordt steeds kleiner, doordat veel mensen van de WAO overgaan naar de AOW, bovendien remigreert de `tweede' generatie mensen met een Turkse achtergrond in Nederland veel minder dan de `eerste', dus de instroom is laag.

In 2000 hadden er in totaal 500 keuringen plaats in de kliniek, aldus het GAK. In 321 gevallen bleef de uitkering na de keuring hetzelfde. Zestien keer werd de uitkering verhoogd, 89 keer verlaagd. In zeventig gevallen werd de toelage stopgezet. Om gelijke behandeling met Nederlandse uitkeringsgerechtigden te garanderen, wordt elk jaar 10 procent van de mensen in Turkije nog eens herkeurd door `Nederlandse' artsen. Tot nog toe, zegt Jawad, leveren die keuringen dezelfde resultaten op.

De Keçiören-kliniek garandeert dus handhaving van de regels, waar de uitkering ook wordt genoten. Tegelijkertijd geven alle betrokkenen toe dat de regels misschien wel hetzelfde zijn, maar de omstandigheden waaronder de uitkeringsgerechtigden leven zeker niet. In Nederland is de situatie op de arbeidsmarkt nog steeds vrij goed – als de WAO-uitkering wordt stopgezet, is er een redelijke kans dat de betrokkene weer werk vindt. Turkije zit in een diepe economische crisis en zeker voor oudere mensen, zonder al te veel opleiding, met een slechte gezondheid, is de kans om werk te vinden nihil. ,,Vaak gingen zij naar Nederland om voor hun familie in Turkije te zorgen'', zegt Jawad. ,,Nu zijn ze zelf afhankelijk van familie of dorpsgenoten. De regels worden eerlijk toegepast, maar het resultaat is soms schrijnend.''

Ook op het GAK-hoofdkantoor in Amsterdam beseft men dat er verschillen tussen Turkije en Nederland blijven. Zo betalen alle uitkeringsgerechtigden premie voor het ziekenfonds, maar in Turkije betekent dit dat je slechts recht hebt op de zorg van de SSK. ,,Ze betalen Nederlandse premies en krijgen Turkse zorg'', aldus directeur Bockting. En over Turkse zorg maken weinigen zich illusies. ,,SSK-ziekenhuizen worden gereinigd met goedkope zeep'', vertelt een betrokkene. ,,Dat maakt lekker schoon, maar heeft één nadeel: het werkt als een magneet op kakkerlakken.''