Visueel befrutseld

Bert Schierbeek meldt in een van zijn boeken: `Mijn vader deed in schrijfbehoefen. Ik kreeg een schrijfbehoefte.' Toen het vijftig jaar geleden was dat het tijdschrift Braak werd opgericht, zei Rudy Kousbroek: `Ach, het was eigenlijk een soort postkantoortje spelen.' Kinderen die op zondag met hun vader mee naar kantoor mogen, kun je het best bezig houden door ze een blanco vel papier te geven, met een stempelkussen en alle stempels (mits ze er gevoel voor hebben, ermee behept zijn). W.F. Hermans beschrijft in zijn Preambule tot Paranoia een droom. Hij is in een schrijfwarenwinkel en gaat zich te buiten aan het kopen van karrenvrachten papier, folioboeken, stevig gebonden geurige schriften, wat je verder op dit gebied hebt. (Tot mijn spijt kan ik niet letterlijk citeren. Alles wat ik nodig heb, zit in verhuisdozen). De vijf allermooiste letters die ik ooit heb gezien, staan op de Canadese soldatenkrant The Mapleleave, een datum in mei 1945. De hele pagina in beslag genomen door lange, vette, schreefloze letters: KAPUT. De volmaakte harmonie van vorm en inhoud. De voorpagina van l'Aurore, 13 januari 1898, met Zola's J'accuse! Ook een goed voorbeeld.

In de Amsterdamse Universiteitsbibliotheek is tot en met 17 juni (werkdagen van 11 tot 4 uur) een tentoonstelling te zien, `Een punt voor de typografie', met een selectie uit de Tetterode Collectie. Daar zijn, zoals we kunnen prachtige en interessante proeven van oud en nieuw drukwerk, en bovendien staat er het beroemd Athiaskastje, waarin de joodse drukker Joseph Athias zijn koperen matrijzen voor het gieten van Hebreeuwse letters bewaarde. Een mooi oud kastje, ook als je niets van de geschiedenis weet. Een mooie, kleine tentoonstelling. Wie van letters houdt, moet er heen, om te kijken en om voor f 7,50 de katalogus te kopen: 34 pagina's magnifieke kleurendruk, instructieve tekst, plus het bijna-facsimile van het kinderboekje Bevallig en nuttig, extra ingeplakt. Zelden krijg je vandaag de dag zoveel waar voor je geld.

Afgezien daarvan: wie van kindsbeen af een liefde voor letters koestert, herkent op den duur zijn biografie in lettertypen. Op deze tentoonstelling zag ik het omslag van Offset- Buch- und Werbekunst, uit 1926. En hoewel ik toen nog ter wereld moest komen, dacht ik weer: `Daar begint mijn tijd,' d.w.z. de moderne. De schreefloze letter, de lay-out volgens Mondriaan, de mij altijd weer nieuwsgierig makende tierlantijnloze aanblik. Letters en lay-out, dat blijkt later, zijn deel van je biotoop, of je habitat. In de typografie die aan je eigen tijd vooraf gaat, en de andere die na je komt, voel je je min of meer immigrant, allochtoon. Het hangt ervan af wat er te zien en te lezen is.

Geen groter tegenstelling dan tussen de typografie en lay-out van de jaren twintig en dertig en een postmoderne hyperwebsite. Volgens mij is het voor iemand die iets voor zich heeft dat bestemd is om te worden gelezen, het allerbest als alleen zijn ogen bewegen. Hetzelfde als hij naar een schilderij wil kijken. Bij film en televisie is het iets anders. Dan zijn de stilstaande ondertitels de vreemde vreemde elementen. Maar zoekt u de website van deze krant op, dan ziet u onderaan die twee kevertjes - en waarachtig, hun voelsprieten bewegen!. Bovendien wordt op de meeste websites de bezoeker over het algemeen nog overvloedig beknipoogd, beflitst, beglimlachd, op alle mogelijke manieren visueel befrutseld, terwijl het er hem bijvoorbeeld alleen maar om te doen was, zekerheid te krijgen over de eerste zin van het Communistisch Manifest. Die staat er dan ook - op den duur.

Mopperen? Ik mopper helemáál niet. Ik prijs Bill Gates omdat hij in zijn programma Word tientallen lettertypen heeft opgenomen, die je dan ook weer vet en vet cursief kunt gebruiken, en in kleur als je een kleurenprinter hebt. Vroeger hadden de kinderen een drukdoos, met rubber lettertjes en een gereedschapje waardoor je er regels met woorden van kon maken. Het was een hels werk, de letters in de houders voor de regels te proppen, ze allemaal op gelijke hoogte te krijgen en dan nog mooie spaties te maken. Dat hoeft niet meer. In sommige programma's heb je de Matisse, het lettertype waarin de schilder zijn doeken signeerde. Er is ook een paintbox die het je mogelijk maakt, met het fijnste penseel te werken, of met emmers te keer te gaan. Met ingewikkeld krullende letters kun je een ouderwetse verjaarsbrief schrijven. Eigenlijk heb je een geschiedenis van de typografie in je computer. Kijk hoe al die schatten gebruikt kunnen worden. Ga even naar de UB en zie wat ze er vroeger van maakten.