Verzen die niet bederven

Drie jaar geleden constateerde Gerrit Komrij dat het wat stil was geworden rond Gerrit Achterberg. Er was `een soort Achterberg-moeheid', veroorzaakt doordat de dichter was doodverklaard. `Net zo lang geïnterpreteerd,becommentarieerd en vol betekenissen gestopt tot alle leven eruit was weggeperst', aldus Komrij in zijn bundel In Liefde Bloeyende.

Die stilte is inmiddels doorbroken. Vorig jaar verscheen de vierdelige `historisch-kritische uitgave' van Achterbergs poëzie. Onlangs kwam daar Een verre vrouw van taal bij, beschouwingen van Martien J.G. de Jong. Wim Hazeu publiceerde bovendien een vierde, uitgebreide editie van zijn veel geprezen Achterberg-biografie. En dan is er nog de spotgoedkope pocketeditie van zijn Verzamelde gedichten. Een prachtig boek voor wie tijdens de vakantie wat té veel dreigt te ontspannen. De bezwerende poëzie van Achterberg – `de dichter van het vers, dat niet bedierf' vermeldt zijn grafsteen – staat immers voortdurend onder hoogspanning. Keer op keer probeert hij door de taal, met termen uit de Bijbel maar ook uit de natuurkunde, een `u' op te roepen, die zowel een gestorven geliefde is als God. Dat is zijn bekende hoofdthema, hoewel hij ook schitterende gedichten heeft geschreven over onderwerpen die daar (hoewel vaak niet helemaal) buiten vallen, van Kafka tot Den Haag.

Naar poëzie-maatstaven is Verzamelde gedichten een bestseller; Kees Fens noemde het aantal verkochte exemplaren `onbegrijpelijk groot' (sinds de eerste druk in 1963 zijn er 50.000 van verkocht). Dat is waarschijnlijk mede te danken aan Achterbergs bekende, uitzonderlijke biografie: de moord op zijn hospita in 1937 en de langdurige tbr die daarop volgde. Fens noemt de Verzamelde gedichten `in veel opzichten de verkeerde editie', vooral omdat de volgorde van de gedichten weinig verband houdt met de chronologie waarin ze geschreven zijn. Maar het boek is niet meer weg te denken. Fens: `Ze is het dichterschap van Achterberg geworden.'

Onhanteerbaar is het wel: meer dan duizend pagina's in een genre dat juist bij uitstek dwingt tot langzaam lezen. En waar moet je beginnen? Helaas is er geen voor- of nawoord dat de lezer op weg helpt. Onwillekeurig ga je op zoek naar klassieke gedichten als `Thebe' en `Standbeeld'. Het is een indringende ervaring om de Verzamelde gedichten tegelijk te lezen met Hazeus biografie. Hij verwijst vaak naar de Verzamelde gedichten en de paginanummering die Hazeu gebruikt is gelijk aan deze pocketeditie. Maar het beste is de manier waarop Achterberg ooit zelf zijn leesgewoonten omschreef: `Ik grijp en wat ik mooi vind lees ik.'

Gerrit Achterberg: Verzamelde gedichten. Querido, 1061 blz. ƒ29,90