Een nobel leger van dienstweigeraars in uniform

De meidagen van 1940. De Nederlandse maagd wordt verkracht, althans zo voelt Bert Alberegt (!) het. Willem Frederik Hermans (1921-1996), de schepper van dit personage, onderhield als schrijver een vruchtbare verhouding met de oorlog. De tranen der acacia's (1949) en De donkere kamer van Damocles (1958) hebben terecht de reputatie van meesterwerken, maar ten onrechte is Herinneringen van een engelbewaarder (1971) minder bekend gebleven.

Hoofdpersoon Alberegt vertolkt met zijn verwachting dat Nederland buiten de oorlog zal weten te blijven, de gevoelens en gedachten van de gemiddelde landgenoot. Hebben wij niet ons uiterste best gedaan om Hitler duidelijk te maken dat hij van ons niets heeft te vrezen? Dit bevriende staatshoofd beledigen was volgens Nederlands recht al sinds jaren een strafbaar feit. `Alberegt droomde dat de Duitsers net zo kinderlijk waren als hijzelf en dat ze tegen Hitler zouden zeggen: dit land mogen wij niet aanvallen. De Nederlanders drukken elke poging U te beledigen de kop in.'

Als dan toch de Duitse inval komt, is het snel gebeurd. Nederland heeft al meer dan honderd jaar geen oorlog meer gekend. Dat was iets voor barbaarse werelden. Iedereen zal ons te hulp komen, voorspelt Alberegt, want dit is het nobelste land op aarde. Nederland is niet in staat zichzelf te helpen. Ons leger bestaat immers voor negentig procent uit `dienstweigeraars in uniform'.

De strijd duurt niet meer dan vier dagen. En dan lijkt alles weer te zijn zoals het was. Wie heeft er iets van gemerkt? `Oorlog', denkt Alberegt, `wat was oorlog? De risico's van de weg, vermeerderd met de risico's uit de lucht.' Zijn eigen ongeluk op de weg, waarvan een joods meisje het dodelijke slachtoffer wordt, grijpt dieper in zijn bestaan in dan de schermutselingen die voor Nederland roemloos eindigen.

Wat Hermans in 1971 schrijft over de vlucht van de koningin en haar ministers naar Engeland, loopt vooruit op het debat dat meer dan vijfentwintig jaar later in Nederland aan deze smadelijke aftocht is gewijd: `de koningin waarvan het staatsieportret in elke rechtszaal hangt, is gevlucht en het land gaat niet trots ten onder, het wordt uitgerookt als een mierenhoop, platgetrapt als een muizenhol.' Zoals in elke goede roman van Hermans, komt in Herinneringen van een engelbewaarder iedereen verraden en bedrogen uit.

Willem Frederik Hermans: Herinneringen van een engelbewaarder. Singel Pocket, 443 blz. ƒ15,–