Een kafkaëske hovenier met een hazenlip

Twee keer won de Zuid-Afrikaanse schrijver J.M. Coetzee de Engelse Bookerprize – en wat verrassender is, twee keer met romans die onthutsend en nietsontziend zijn. De laatste keer kreeg Disgrace de prijs, een inktzwarte verhaal van schuld en boete in het hedendaagse Zuid-Afrika. Het succes van die roman heeft zijn Nederlandse uitgever bewogen een aantal van zijn vroegere werken goedkoop te herdrukken, titels die in eerdere uitgaven jarenlang de schappen van de ramsjboekhandel sierden, toen Coetzee wel geprezen, maar niet gelezen werd. Naast IJzertijd (Age of Iron, 1990) werd ook Wereld en wandel van Michael K. (The Life and Times of Michael K) herdrukt, waarvoor Coetzee in 1984 de Booker Prize ontving.

Die laatste roman vertelt het uitgebeende verhaal van Michael K, een nazaat van de kafkaëske Jozef K, die in een Zuid-Afrika in oorlogstoestand op drift raakt. Hij is een hovenier met een hazenlip, aanvankelijk verstoten door zijn moeder. Wanneer zij doodziek wordt en de krankzinnige oorlog overal om hen heen is, gaat hij met haar in een zelfgetimmerd karretje op weg naar haar ouderlijk huis in de Karoo. Ze sterft onderweg en alle zin wordt uit het leven van Michael K weggeslagen. Hij wordt opgesloten in een werkkamp, waar hij zich oefent in het versterven. Na zijn ontsnapping leeft hij maanden in een zelfgegraven kuil. Pogingen van menslievende mannen en vrouwen om hem de wereld weer binnen te halen, mislukken.

Wereld en wandel van Michael K is een vreemd boek over een man die zich aan de wereld probeert te onttrekken, figuurlijk en ook letterlijk. Opgejaagd door gewelddadige krachten belandt hij voorbij de zelfkant van het leven, waar hij op de rand van de zelfvernietiging ook een soort vrijheid ontdekt.

Die dubbelzinnigheid kenmerkt een groot deel van het weerbarstige oeuvre van Coetzee, ook het magnifieke Disgrace. Wereld en wandel van Michael K werd gezien als een parabel over het leven in Zuid-Afrika tijdens de donkerste dagen van de apartheid. Begrijpelijk, maar nu de actualiteit naar de achtergrond is verdwenen, blijkt het een ijzingwekkende studie van het maatschappelijke leven als gevangenis. De hardnekkigheid waarmee Michael K zich tegen de wereld keert, wordt uiteindelijk gevaarlijk invoelbaar. Coetzee is een genadeloos schrijver.

J.M. Coetzee: Wereld en wandel van Michael K. Vertaald uit het Engels door Peter Bergsma. Ambo, 222 blz. ƒ25,–