De zak krijgen met een trap na

Morgen is het vrijdag en dat is de ideale dag om een manager de wacht aan te zeggen. Een universele wet zegt dat vrijdagochtend het dagdeel bij uitstek is om tegen een topman te zeggen dat hij de onderneming moet verlaten. Het slachtoffer heeft een weekeinde voor zich dat hij goed kan gebruiken. Hij heeft tijd nodig om het gezin in te lichten, een stevige borrel te pakken, vooroverleg met de advocaat te hebben en te overwegen of hij maandag gewoon naar kantoor gaat of zich ziek meldt.

Nu herstructureringen en afslankingen weer vertrouwde kost zijn geworden, wordt de bolwassing van de vrijdagochtend ook actueel. Maar hoe doe je dat fatsoenlijk en enigszins menselijk? Wie leert de bazen van Cap Gemini, Sabena, Lucent en Philips op een psychisch aanvaardbare wijze over te brengen dat de gedupeerde zijn heil elders moet gaan zoeken?

Slachtoffer en beul opereren op het toppunt van relationeel ongemak. Woorden zijn vaak of te veel of te weinig of onecht. Dat komt door een gebrek aan inlevingsvermogen en een menselijke afkeer van het brengen van slecht nieuws. Dat laatste resulteert in gierende zenuwen van beide kanten. De baas weet immers niet hoe de ontslagene zal reageren: boos, gelaten, in de war, begrijpend of domweg gedesillusioneerd. En de verliezer heeft meestal geen idee wat hem overkomt.

In de Verenigde Staten komt het nog voor dat mensen per e-mail worden ontslagen. Voorwaarde daarbij is dat de betrokkene regelmatig zijn e-mail leest, anders werkt hij door zonder te weten dat het geen zin meer heeft. Ook worden slachtoffers in een hotel uitgenodigd om daar te horen te krijgen dat zij niet meer op hun kantoor welkom zijn. Er zijn talloze voorbeelden van managers die vernemen dat zij exit zijn en onder toezicht meteen hun bureau moeten leeghalen, hun pasje overhandigen en dus letterlijk de keien opvliegen. Dat is pas echt de zak krijgen – met een trap na.

Op topniveau gebeurt een en ander subtieler maar de kans op onnodige frustraties is daardoor niet gedaald. Een traditioneel slechtnieuwsgesprek bestaat uit een inleiding over het recente verleden van de ongelukkige, de mededeling dat de top heeft besloten iemand anders op diens plek te benoemen en dat details over de afscheidsregeling met de directeur human resources kunnen worden besproken. Vragen worden ontweken of afgekapt en de sessie wordt meestal geconcludeerd met een verontschuldigend: ,,We kunnen hier lang of kort over praten, maar het is niet anders''. Het kan zelfs nog een graadje erger. De ernstigste gaffe is de opmerking: ,,Ik weet hoe je je voelt''. Want dat weet de opperbaas natuurlijk helemaal niet.

De risicos van deze soort botheid worden doorgaans weggewuifd en vervolgens bijgezet in het columbarium van irrelevante bijverschijnselen. Toch gaat de manier waarop ontslagen worden aangekondigd en uitgevoerd als een lopend vuurtje door het bedrijf. Zeker is dat het geval bij grootscheepse `ruimingen'. Indien de indruk achterblijft dat bij ontslagen fouten worden gemaakt, is daling van de motivatie en toenemend wantrouwen het gevolg. Een ander risico is dat problemen met ontslagen topmanagers zelden gaan over grove incompetentie of voortdurende missers maar meestal over vaagheden als vormfouten of persoonlijke wrijvingen. De meesten van hen zijn noch gek noch ontoerekeningsvatbaar. Ze duiken altijd weer ergens op. Een afscheid dat behalve financieel ook menselijk verantwoord verloopt is geen soft-speak maar een goede investering voor de toekomst. De topbaas is het aan zijn onderneming verplicht om de mensen die hij aan de kant heeft geschoven, na een tijdje correct onder ogen te kunnen komen.

Een echte foolproof aanpak is er niet. Wel is er een simpel pakketje principes dat de frustraties enigszins kan beperken. Ten eerste: wees concreet en deel meteen mee dat de onfortuinlijke manager het bedrijf moet verlaten. Geef vervolgens enkele redenen, die zo objectief mogelijk zijn: wij (de top) hebben gekozen voor een nieuwe toekomst, wij hebben deze afspraken gemaakt, wij zijn erop uitgekomen dat dit de wijze is waarop wij nu verder willen. Vermijdt dus kreten als: jij deugt niet, jij bent te oud, jij hebt geen steun van de organisatie. Vermijdt het woordje `jij'. Ten derde: zeg dat je aanneemt dat het besluit veel persoonlijk leed veroorzaakt en dat je hoopt dat de afscheidsvoorwaarden de pil enigszins kunnen vergulden. Ten slotte: de succesvolle slechtnieuwsboodschapper biedt ruimte voor vragen en geeft de indruk dat hij zeeën van tijd heeft.

Maar het staat als een paal boven water dat het een van de gesprekken is die een topman zoveel mogelijk voor zich uitschuift. In ieder geval is het uitkijken geblazen voor de recessie-gevoelige manager die op vrijdagochtend bij de topman wordt geroepen. Het is veilig even aan diens secretaresse te vragen of er iets voorbereid moet worden. Indien het antwoord negatief is, weet hij wat hem te wachten staat. Een weekeinde dat tergend langzaam voorbij tikt.

verwey@wanadoo.be