Soezen bij noeste arbeid

Een pastabakker breekt een ei. Een stratenmaker beklopt een steen. Een schoenmaker vijlt een leest. Een vatenmaker verrolt een ton. Het is een en al vlijt, daar op het podium. Zestien ambachtslieden werken zich in het zweet en wij kijken toe. En, wat een grotere inspanning vergt, we luisteren. Naar het gekluts en geklop en geboor en geslijp dat geordend is tot muziek. Experimentum Mundi, zo noemt Giorgio Battistelli zijn theatrale compositie die op het Holland Festival is te zien. Zijn musici, de zestien echte ambachtslieden, nam hij mee uit zijn Italiaanse dorp.

Al twintig jaar toert Battistelli met zijn nijvere gezelschap door de festivalwereld. Veel van de vaders zijn inmiddels vervangen door zonen en van de gêne is nog maar weinig over. De schuwe dorpelingen hebben zich ontwikkeld tot geroutineerde performers. Met strakke gezichten wachten ze op de commando's van Battistelli en nooit slaan ze eens mis.

Dat is bewonderenswaardig maar ook een beetje saai. Ver weg zijn de tijden waarin Experimentum Mundi nog een heus experiment was, een avontuur voor zowel de uitvoerenden als het publiek. Door de films van Fellini zijn we gewend geraakt aan rechtstreeks uit het volk geplukte Italianen in de Hoge Kunst. En door de musique concrète van Messiaen zijn we vertrouwd geraakt met alledaagse geluiden in serieuze concerten.

Giorgio Battistelli doet dus niets nieuws. Het verrast ook nauwelijks dat hij de buitenmuzikale sounds aanvult met traditionelere klanken. Vier vrouwen, echtgenotes van de ambachtslieden, zingzeggen een onverstaanbare tekst en een percussionist stuurt de tempi met trommen, bekkens en triangels. We zitten in onze pluchen zetels en soezen. Soms schrikken we van een klap, elektrisch versterkt en net wat harder dan het eveneens elektrisch verhevigde gezaag en gehamer. Soms lachen we om de dirigent, die met wapperend haar voor zijn orkest staat te springen.

En soms verbazen we ons over acteur Willem Nijholt. Behendig rappend voorziet hij de ambachten van commentaar. Hij gebruikt daarbij, in vertaling, de Encyclopédie ou dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers van Denis Diderot. Die ging persoonlijk in werkplaatsen kijken en kwam met grondige vakkennis thuis. ,,Vlakhamer, slechthamer, tandhamer'', ratelt Nijholt ritmisch, ,,kuipen, duigen, hoepel.''

Diderot was een man van de Verlichting. Met zijn encyclopedie, de eerste op het Europese vasteland, wilde hij alle kennis van de hele wereld aan de mens beschikbaar stellen – om hem tot prestaties aan te zetten, tot daden en nog eens daden. Mijn daadkracht echter sijpelde net zo hard weg als het transpiratievocht van de noeste werkers.

Voorstelling: Experimentum Mundi. Gezien: 22/6, op Holland Festival, Stadsschouwburg, Amsterdam.