Veehouder kiest voor doe-het-zelf inseminatie

De effecten van de mond- en klauwzeercrisis ijlen na. Veel boeren doen de kunstmatige inseminatie van hun koeien tegenwoordig zelf, mede om bezoek aan hun bedrijf terug te dringen en zo besmettingsrisico's te beperken.

Boer Gerald van Middelaar steekt zijn arm, gehuld in roodplastic handschoen, in de anus van een koe. ,,Kijk'', zegt hij, ,,door de wand van de endeldarm kan ik de baarmoeder voelen. Als ik de baarmoederhals heb gevonden en geopend, schuif ik de pistolet [een veertig centimeter lange dunne spuit] in de schede en begeleidt die via de darm naar de baarmoedermond. Dan druk ik de pistolet langzaam leeg en klaar is kees.''

Van Middelaar (28) volgde een cursus `doe-het-zelf kunstmatige inseminatie' en insemineert zijn 65 koeien sinds vorige maand zelf. In de stal van zijn boederij in Bunschoten wijst hij op een stikstofvat. ,,Hierin bewaar ik de rietjes met het diepgevroren sperma.'' De damp slaat uit het vat. De temperatuur is 196 graden onder nul. Er is ruimte voor zes bekers. Op de spermavoorraadkaart prijken namen als Topkid, Proud en Slogan.

Doe-het-zelf KI is al vanaf eind jaren tachtig mogelijk, maar is pas sinds enkele jaren populair aan het worden. Met name de mond- en klauwzeercrisis heeft een impuls gegeven. Professionele inseminatoren konden hun werk niet doen omdat boerderijen wekenlang hermetisch van de buitenwereld waren afgesloten. Voor veel veehouders was dat het moment zelf de inseminatie ter hand te nemen. Van alle runderen in Nederland werd twee jaar geleden 18,6 procent door veehouders zelf geïnsemineerd. Vorig jaar nam dit toe tot 21,8 en in de eerste helft van dit jaar tot 25 procent. ,,We verwachten dat het percentage oploopt tot 50'', zegt Jos Buiting, manager bij de Coöperatie Rundveeverbetering Delta.

CR Delta, de grootste fokkerijorganisatie in Nederland, raamde het verlies als gevolg van de MKZ-crisis op ruim 20 miljoen gulden. Het bedrijf maakte vorige maand bekend driehonderd banen te schrappen, waaronder die van honderd inseminatoren. Een lichtpuntje voor de organisatie: zij verzorgt ook de doe-het-zelf-cursussen.,,Het cursusaanbod is sinds de MKZ-uitbraak verdubbeld'', zegt Buiting.

Volgens Jos Noordhuizen, hoogleraar Gezondheidszorg Rundvee aan de Universiteit van Utrecht, maakt de groei van het aantal doe-het-zelvers deel uit van een algemene tendens dat boeren bezoek aan hun bedrijf willen terugdringen. ,,Dat doen zij om het risico van besmettelijke veeziekten als MKZ, BSE en varkenspest te reduceren. Veel bedrijven werken daarom al met de zogeheten `schone en vuile weg'. Bepaalde `schone' delen van het boerenbedrijf mogen alleen worden betreden met bedrijfskleding aan'', zegt Noordhuizen.

Ad van Tuyl (41) hangt overalls aan een kapstok en zet laarzen klaar in een garage van een boerderij in het Utrechtse plaatsje 't Goy. Over een kwartier komen de cursisten. ,,Ik werk al 21 jaar als professionele inseminator en ga nu voor het eerst de doe-het-zelfcursus geven.''

De cursisten hebben al theorielessen gehad en krijgen vandaag hun eerste praktijkles. Ze druppelen één voor één binnen. Allemaal vertellen ze dat zij zelf willen leren insemineren als gevolg van de MKZ-crisis. ,,Ik kon niet insemineren. Daardoor werd de tussenkalftijd, de tijd tussen twee geboorten, te groot en gaven de koeien dus minder melk'', vertelt boer Freek Spithoven. ,,MKZ kan zó weer de kop op steken'', zegt medecursist Ewoud de Jong.

Twee cursisten kochten tijdens de crisis een doe-het-zelfpakket en zijn al aan het experimenteren geslagen. ,,Ik heb er vijfentwintig zelf geïnsemineerd en ik denk dat de helft drachtig is'', zegt Jan van Schaik niet zonder trots. Toch kan er een hoop misgaan wanneer de inseminatie niet zorgvuldig gebeurt, waarschuwt Van Tuyl. ,,De pistolet kan te ver doorschieten, zodat de schede of baarmoederhals beschadigd raakt. In dat geval kan het rund buikvliesontsteking krijgen.''

Zelf insemineren heeft nog andere voordelen dan bescherming tegen MKZ-infectie. De Jong wijst erop dat hij nu zelf het tijdstip van de inseminatie kan bepalen.

Van Schaik knikt instemmend: ,,Voorheen stond een koe, in afwachting van de inseminator, soms een hele middag in haar eentje op stal te loeien. En niet kunnen grazen in de wei betekent minder melkproductie.''

In de afweging om zelf te insemineren speelt geld ook een rol. De professionele inseminator vraagt 25 gulden per koe. Sperma kost nog eens 15 tot 75 gulden per rietje. Doe-het-zelfcursus plus inseminatiepakket kosten ruim 2.000 gulden. Volgens CR Delta hebben veehouders gemiddeld een half uur meer werk wanneer zij zelf insemineren.

,,Ach'', zegt Gerald van Middelaar, ,,je moet het vooral leuk vinden om te doen. Zeker in het begin kost het veel tijd. Als ik onrustig ben, wordt de koe het ook en dan gaat het sneller mis.''

Het beste tijdstip om te insemineren is ongeveer 18 uur nadat de koe tochtig is geworden. Een tochtige koe is herkenbaar aan haar onrust; ze springt op andere koeien en er vormt zich slijm rond de schede. ,,Toch weet je nooit helemaal precies wanneer de tocht is begonnen. Als jij het ziet, kan het best al een paar uur aan de gang zijn. Een professionele inseminator kan dan wel eens te laat komen.''

In het proeflokaal van de praktijkles, de stal, staan de koeien te wachten. Vandaag wordt nog niet met de pistolet geëxperimenteerd. De veehouders mogen alleen proberen de baarmoederhals te vinden. ,,Ik voel hem'', roept Freek, terwijl hij in de endeldarm van de koe roert. Hij trekt zijn arm terug. Er zit bloed aan. ,,Dat is niet erg'', zegt Van Tuyl geruststellend. ,,In de darm zitten zoveel kleine bloedvaatjes, daar voelt de koe niks van.''